14A Palasusian

14A-1 Pambungad

(1) Sa Palasusian, inilalarawan ang mga pangungusap, sugnay, parirala at salita (tinatawag na 'bagay' sa sumusunod) sa pamamagitan ng 'susi'. Sa unahan ng susi ang daglat ng uri ng bagay; halimbawa: {S-} = 'sugnay' at {D} = 'pandiwa'. Pinapalawak ang susi sa iba pang mga titik at bilang upang ihambing ang mga uring pang-ibaba sa loob ng isang uri; halimbawa: {DB} = 'pandiwa ng uring pang-ibabang balintiyak'. Maaaring dagdagan ang mahalagang katangian na pampalaugnayan, pampalaanyuan, leksikal atbp. Sa pamamagitan ng pahilis na guhit ang pagbubukod ng katangian; halimbawa: pumupuntạ {DT01/K/fg|fn/um+punta/Es} = 'pandiwa ng uring pang-ibabang tahasan at ng uring pang-ibaba-babang walang pantuwid, may pandako' na may mga katangiang 'kasalukuyan, fokus na tagaganap', pagbuong pampalaanyuan |um+punta| at 'salitang hiram na Espanyol'.

Karaniwang ginagamit ang katawagang pambalarilang Filipino para sa pagbuo ng daglat ng susi (hinahango sa ugat-salita at hindi sa unlapi nito).

(2) Isinaayos ang aklat na Palaugnayan ng Wikang Filipino sa mga kabanata na nagkakaroon ng pamagat na may bilang (halimbawa 4 Pandako); pati ang mga pangkat na nasa loob ng kanabata (halimbawa 4-3.2 Pariralang SA-NG). May talataan sa loob ng pangkat. Kung kailangan, tinatandaan ito sa tulong ng bilang sa panaklong (halimbawa (3)). Tinatandaan naman ang halimbawa sa tulong ng bilang sa panaklong na pansulok (halimbawa [5]).


14A-2 Pangkaraniwan

D N U A H T .. P- S-

{..-..}Pagkakaugnay ('link')
{..A-..}Pagkakaugnay sa Pangabit
{..A-.. Σ}Pagkakaugnay sa pagsusuri ng pangungusap (Σ Griyegong Sigma)
{..A-.. Θ}Pagkakaugnay sa talakay na pang-aghamwika (Θ Griyegong Theta)
{..A-.. } Pagkakaugnay sa ibang may-akda o sa pagpuna tungkol sa ibang wika (larawang aklat)
{W ...} Pagkakaugnay sa Pagtitipong Panggawaan
Pagsipi ng sarilinang pag-uusap sa internet
{ ...}Pagkakaugnay sa Sanggunian

Pananalitang nakasulat [ʔʌ'bʌ]Pagkakasaling pantinig (IPA)
Pananalitang pang-araw-araw /ʔʌ'bʌ/Pagkakasaling pantunog (IPA)
!!Di-panay <aba>Pampalabaybayan
Singkahulugan |a+ba|Pagbuong pampalaanyuan
Salitang may kawangis na kahulugan |globo|Sa wikang pinanggalingan
Kasalungat <-kaka->Pag-uulit ng pantig
Salitang may iba-ibang kahulugan

{...}Susi
{X(...)}Laman ng X
{X: Y)}Ginagamit ang X sa yari ng Y
/Pagbubukod ng mga katangian sa loob ng susi
. (tuldok)Dalawang susing ikinabit. Halimbawa: {TW.HT}
+Pagbubukod ng mga morfem. Halimbawa: pangibabawan {DB10/pang+i+babaw+an}
. (tuldok)Pagbubukod ng mga pantig na pansalita. Halimbawa: pangibabawan {DB10/pa.ngi.ba.ba.wan}
-Panlapi (mga halimbawa: ma-, -um-, -an, ka--an)
/&Pag-uulit ng pantig kung may diin ang inuulit na pantig
/&Pag-uulit ng pantig kung walang diin ang inuulit na pantig
/&&Pag-uulit ng ugat-salita
XUgat-salita (radix)
xPanlapi (affix) (Unlapi, gitlapi, hulapi)
/TbSalitang tambalan
/ChSalitang-ugat galing sa wikang Tsino (China)
/EsSalitang-ugat galing sa wikang Espanyol (España)
Salita ay nasa Talasalitaang Pambalarila
Salita ay wala sa Talasalitaang Pambalarila
|7|Dalasan (tingnan sa Talasalitaang Pambalarila, Paunang pagpuna, Dalasan).


14A-3 Pandiwa {6A-202}

DPandiwa; pandiwa sa pangungusap walang paniyak
DTPandiwang tahasan
DBPandiwang balintiyak
DT?DBPandiwang nasa pagsanib sa tahasan at balintiyak
..+01, ..+10Pandiwang may isa pang pandako o pantuwid upang ilarawan ang tagagawa {7-4.1 (2)}
/NPangnagdaan
/KKasalukuyan
/HPanghinaharap
/WPawatas
DT//X, DB//XUgat-salita sa halip ng anyong pamanahon
DPKatatapos
/f0Pandiwang walang fokus
/faFokus na tagaakala
/fgFokus sa tagaganap o tagagawa
/fhFokus sa tagahimok
/flFokus ng pagpalit
/fmFokus na kagamitan
/fnFokus na lunan
/fpFokus na tagatanggap
/frFokus na resiprokal
/fsFokus na sanhi
/ftFokus sa tagatiis
/fyPandiwang panlagay
/fKFokus na K {6-3.1 (2b)}
/f..(S-)Sugnay bilang kaganapan {6-2.5}
/ft|fg|fpFokus at mga katungkulan (paniyak | (mga) pantuwid | pandako ang pagkakasunud-sunod) {6-3.1 (2)}
U//D.., A//D.., N//D..Pandiwaring makaturing, makaabay, makangalan

14A-4 Pangngalan

NPangngalan
N/XPangngalan bilang salitang-ugat ng angkang-salita
N/TaPangngalang pantangi
N/TbPangngalang pantambalan
NDPangngaldiwa
ND/GPangngaldiwang panganap (ganap)
ND/UPangngaldiwang pang-ulit
N//DPandiwaring makangalan
N//AHPang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan


14A-5 Pang-uri at pang-abay

UPang-uri
U/XPang-uri bilang salitang-ugat ng angkang-salita
U/MAnyong maramihan ng pang-uri
UNPang-uring pananong
UBPang-uring pamilang (bilang)
USPang-uring panaklaw (saklaw)
U/HPPang-uring hango sa panghalip na pamatlig
U//DPandiwaring makauri
U//HT/KPanghalip na panaong SA sa kaugnayang paari
U//HPPanghalip na pamatlig na nagagamit na pang-uri
U//HNPanghalip na pananong na ginagamit bilang panuring
APang-abay (salitang pangnilalaman)
A/XPang-abay bilang salitang-ugat ng angkang-salita
A/HGPang-abay na hutaga
A/UGPang-abay na untaga
ANPang-abay na pananong
AHPang-abay na pangmarahil
AH/NPang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
AH/DNPang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan
ASPang-abay na panaklaw (saklaw)
A//UPang-uring nagagamit na pang-abay
A//DPandiwaring makaabay


14A-6 Panghalip

HTPanghalip na panao (tao)
/IIsahan
/MMaramihan
TW.HTPanghalip na panaong NG
HT/KPanghalip na panaong SA
HPPanghalip na pamatlig (patlig)
TW.HPPanghalip na pamatlig na NG
TK.HPPanghalip na pamatlig na SA
HNPanghalip na pananong
HSPanghalip na panaklaw (saklaw)


14A-7 Mga iba pang bahagi ng panalita

TPananda (tanda)
TTPananda ng pariralang paniyak (tiyak): ang
TPPananda ng pariralang panaguri: ay
TWPananda ng pariralang pantuwid: ng
TKPananda ng pariralang pandako: sa
T0Pananda ng pariralang pang-umpog: nang
LPang-angkop (pananda ng pariralang panlapag): -ng/na
YPantukoy
Y/MPantukoy na pangmaramihan: mga
Y/TaPantukoy para sa pangngalang pantangi: si, sinạ
TW.YPantukoy na tambalan sa ng: ni, ninạ
TK.YPantukoy na tambalan sa sa: kay, kinạ
OPang-ukol
ODPangkaroon (doon)
KPangatnig (katnig)
MPadamdam
/UGUntaga
/HGHutaga


14A-8 Parirala

P-Parirala
P-..=P-..Pariralang pangkayarian at pariralang pangnilalaman {1-6.3 (1)}
P-../LPariralang malaya
P-TPariralang paniyak (tiyak)
P-PPariralang panaguri
P-KPariralang pandako
P-WPariralang pantuwid
P-LPariralang panlapag
.. L Pariralang panlapag (pinagaan) {5-2 *}
P-0Pariralang pang-umpog (0 = Wala para sa walang pangkabit)
P-0=P-NPariralang makangalang pang-umpog
P-DPariralang pandiwa
P-D/BPariralang pandiwang pang-ibaba ng mga pandiwang nakakabit
P-NPariralang makangalan
P-NDPariralang pangngdiwa
P-UPariralang pang-uri
P-APariralang pang-abay
P-OPariralang pang-ukol
P-ODPariralang pangkaroon (doon)
GGPanggitaga
GGTPanggitagang paniyak (tiyak)
GGWPanggitagang pantuwid
GGDPanggitagang pangkaroon (doon)
Paglalarawan ng mga bahagi ng panggitaga: {GG../ salitang makatukoy | kataga | salitang-ubod}
GHPanggitahil
GHTPanggitahil na paniyak (tiyak)
GHWPanggitahil na pantuwid


14A-9 Sugnay

S-Sugnay
S-1Pangungusap na payak (1 lamang sugnay)
S-TbPangungusap na tambalan
S-../LSugnay na nagsasarili
S-../BSugnay na pang-ibaba
S-0Sugnay na walang pagkakakabit
S-KSugnay na may pangatnig (katnig)
S-LSugnay na makaangkop (pang-ibaba)
S-TPangalawang sugnay na may magkasamang paniyak (tiyak)

Idinadagdag sa susi ng sugnay ang susi ng pagkakasunud-sunod ng pariralang nasa loob ng sugnay; halimbawa: {S-1/YPT}
/PTPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguri - Paniyak
/PTPPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguri - Paniyak - Panaguri
/YPTPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguring may ay - Paniyak
/YPTPPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguring may ay - Paniyak - Panaguri
/TYPPagkakasunud-sunod na kabalikan: Paniyak - Panaguring may ay
/GGTPanggitagang paniyak (Panaguri - (Paniyak) - Panaguri)
/YGGTPanggitagang paniyak (Panaguring may ay - (Paniyak) - Panaguri)
/GHTPanggitahil na paniyak (Panaguri - Paniyak - Panaguri)
/P0Sugnay na walang paniyak
/YP0Sugnay na walang paniyak (may ay ang panaguri)


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_susi.htm
24 Setyembre 2010 / 09 Enero 2019

Palaugnayan ng Wikang Filipino
Wakas ng 14A Palasusian

Simula ng talaksan   Palaugnayan   Wikang Filipino   Ugnika