8 Mga Ngalan at mga Pariralang Makangalan
(Talaksan 8/2)

8-6 Ubod ng pariralang makangalan

8-6.1 Panghalip bilang salitang-ubod

Malimit, kaisa-isang bahagi ng pariralang makangalan ang panghalip [1]. Ginagamit din ang anyong pangmaramihan ng panghalip na pamatlig [2]. Pati binubuo ang pariralang may pang-uri [3] o pangngalan [4 5] sa tabi ng panghalip. May pang-angkop ang yaring ito, ito'y panlapag na makaturing.

 
[1]Miss Isha, hindi ko na kayo puwedeng abalahin pa. {W Nanyang 13.3}
[2]Sa gabi umano'y bumababa ang mga ito mula sa bundok. {W Nanyang 22.7}
[3]Hindi mo ba alam na sa kapag magkakasama tayong apat tuwing Pasko. {W Madaling Araw 3.6}
[4]... gayong silang lahat ay naangkin ng pagka-Kastila. {W Salazar 1996 2.1.7}
[5]Tayong mga Pilipino ay may mahabang kasaysayan ... {W Katesismo 3.31}
Higit na maitim ang limbag = Pariralang makangalan.


8-6.2 Mga pantukoy (si, sina at mga)

(1) Tinatawag na pantukoy (susi {Y}) ang mga salitang palaging kasama ng pangngalan. Sa wikang Filipino, ginagamit ang pantukoy sa kalagayang tangi lamang, hindi ito kasamang pangkaraniwan ng pangngalan. May dalawang uri ng pantukoy; untaga ang si/sinạ at mga. Nabibilang namin ito sa kataga. Itinatala ang mga anyo ng pantukoy sa talahanayang {8-5}.

(2) Ginagamit ang pantukoy na si/sinạ ◊ (susi {Y/Ta}) sa harap ng ngalan ng tao kung hindi siya kinakausap. Sa isahan ay ginagamit ang pantukoy na si, sa karamihan sinạ [1b 1a].

Dahil palaging tiyak ang taong may pantukoy na si/sinạ ay kinakaltas ang panandang ang kung paniyak ang pangngalang may si/sinạ [1 2a] {*} {2-4.1 (2)}. Sa pantuwid at pandako pinagsasama ang ng o sa at ang si/sinạ; ni/ninạ at kay/kinạ ang pagsasama [3]. Kung may panuring sa pagitan ng pananda at pantukoy ay walang pagkaltas at walang pagpapasama ng pananda at pantukoy [4 5]. Sa panaguri at panlapag ginagamit ang si/sinạ sa pagitan ng pananda at pangngalan [2b 6 7].

{*} {Θ} Kinaltas ang panandang ang, hindi hinahalinhan ng pantukoy na si. Hindi nagiging pananda ang pantukoy na si.

 
[1][a b] Magmula noon, basta't namimili sa bayan sina Ang Taoke at Tan Sua, dumarating si Isha. {W Nanyang 11.7}
[2][a b] Umiibig si Fely sa kuya kong si A Chuan. {W Nanyang 22.1}
[3]... lumipat ako sa bahay nina Ponso kung saan nakatira si Nene. {W Ulan 20.10}
[4]Ang iyaking si Roxanna at ang tomboy na si Gretchen. { LIW 10 Abril 2006 p. 9}
[5]Anak ng namatay na si Nimfa. {W Suyuan 5.1}
[6]Ang ikalawang Leonor sa buhay ni Dr. Jose P. Rizal ay si Leonor Rivera. {W Pag-ibig ni Rizal 3.6}
[7]Kapatid niyang si Diana. {W Suyuan 5.2} {8-7.4}
[8][a] Si Bathala, ni Bathala. [b] Ang Diyos, ng Diyos. (Tao ang bathala, samantalang hindi tao ang diyos na kristyano.)

(3) Pantukoy na naghuhudayat ng maramihan ang mga ([mʌ'ŋʌ], susi {Y/M}). Ginagamit ito kasama ang pangngalan, pandiwaring makangalan at pang-uring nagagamit na pangngalan. Untaga ito [9], ngunit hindi ito palaging kagyat nasa harap ng pangngalan [10] {8-7.1 (2)}). Maaaring gamitin ang mga kasama ng panghalip na pamatlig [11] {8-4.2 (3)}.

 
[9]Bago umalis ang mga kapatid ko na kasama ng aking mga bayaw. {W Dayuhan 3.10}
[10]Kung saan mayaman ako sa mga masasayang alaala ng aking kabataan. {W Pagbabalik 3.1}
[11]Hindi mo na kailangang bilangin ang mga iyan. {W Samadhi 4.3}

(4) Dapat ibukod sa pantukoy na pangmaramihang mga ang paggamit ng mga bilang pang-abay na untaga upang ipahayag ang 'di-wasto, di-husto' (mga alas tres) {9-4.2 (2)}.


8-7 Panlapag bilang panuring sa pariralang makangalan

8-7.1 Pang-uri, pati pamilang

(1) Malimit na iniuuna sa salitang-ubod ng pariralang makangalan ang pang-uring makaturing [1], maaari ding ihuli [2 3]. May pang-angkop ang pang-uring makaturing [1-6], palagi itong panlapag. Maaaring gamitin ang pandiwari bilang panuring, gaya ng pang-uri ang gawi nito [4a 4b] {6-6.4.1}. Maaaring panuring sa pangngalan ang pang-uring pananong [5] {12-2.2}. Pati ang panghalip na SA para sa kaugnayang paari [6] {8-4.7}.

 
[1]Sa malaking salamin ng lumang aparador ... {W Mumo 3.3}
[2]Ang uhaw na dulot ng mainit na sinapupunan ng lungsod ay bahagyang nabawasan. {W Anak ng Lupa 3.3}
[3]Magugunita ko ang sinabi ng dalawa kong kapatid na babae. {W Dayuhan 3.8} (Pang-uri ang babae.)
[4][a b] Nasa harap ng naturang simbahan ang pinagtatrabahuhan kong restoran bilang katiwala. {W Angela 3.1}
[5]Ilang Filipino ba talaga ang nagkakaroon ng pagkakataong magtrabaho sa ibang bansa? {W Almario 2007 3.6}
[6] Parehong may tama ang kanilang mga mukha. {W Bulaklak 8.31}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Pang-uri (pandiwari) na tumuturing.

(2) Karaniwan, nasa harap ng pantukoy na mga ang pang-uri [7 8] at ang panghalip na SA [9]. Maaari ding nasa pagitan ng mga at pangngalan ang pang-uri [10 11].

 
[7]Malalim ang talukap ng maamong mga mata at matangos ang ilong. {W Samadhi 4.2}
[8]Halos matabingan ang malalaking mga mata nito ng malalago niyang kilay. {W Pagbabalik 3.2}
[9]Marahil, kagaya ni Nieva, nadala lang ako sa impluwensiya ng aking mga barkada. {W Estranghera 3.9}
[10]... isang buwig ng mga makintab na bunga ng puno. {W Samadhi 4.2}
[11]Ang mga masusuyo mong paghalik sa aking buhok ... {W Madaling Araw 3.9} (Panggitagang pantuwid ang mong {11-6.4 (2)}.)
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Pang-uring tumuturing.

(3) Iniuuna ang pamilang kung panuring sa pangngalan [12]. Karaniwang inilalagay ang pamilang sa harap ng iba pang pang-uri [13]. Kung panghalip na panao ang salitangg-ubod ng pariralang makangalan ay inihuhuli sa panghalip ang pamilang bilang panuring [14].

 
[12]Sinukat niya ang kasalubong. Mga dalawang dipa ang layo. {W Bulaklak 8.27} (Pang-abay ang mga, hindi pantukoy {9-4.2 (2)}.)
[13]Maglalaro uli kami sa malaking bahay na may dalawang malaking bintana. {W Mumo 3.3}
[14]Hindi mo ba alam na sa kapag magkakasama tayong apat tuwing Pasko? {W Madaling Araw 3.6}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Pang-uri (pamilang) na tumuturing.

Maaaring kaltasin ang pang-angkop sa harap ng pangngalang katao (tao ◊) [15a|b], ngunit hindi sa harap ng tao [15c|d].

 
[15][a] Lima katao. [b] Limang katao. [c] Limang tao. [d] Lima tao.


8-7.2 Pamilang na isa

Pansemantikang inilalarawan ng pamilang na isạ ◊ ang isahan [1], kasalungat ng 'ilan, marami' (dalasan ng isạ {8A-721}). Gaya ng ibang pamilang, katiyakan ng pangngalang itinuturing ang inihuhudyat ng isạ. Madalas na panuring na nasa pariralang makangalang pang-umpog ang isạ [2].

Ginagamit din ang isạ upang ilarawan ang tiyak na tao o bagay, ngunit hindi pa ipinakilala [3 4]. Dahil dito, malimit na inihahambing ang isạ sa wikang Filipino sa "pantukoy na di-tiyak" ('indefinite article') sa wikang pang-Europa ('a, an' sa Inggles); kung kaya ginagamit ito nang kadalasan sa pananalitang kanluranin [5] {13-5.1}.

 
[1]May asawa at dalawang anak – isang lalaki at babae. {W Arrivederci 3.3} (Walang paggamit ng isa sa harap ng asawa !)
[2]"...," malungkot na ipinagtapat sa akin ni Fernando isang araw nang muli niya akong dalawin. {W Angela 3.21}
[3] Natanaw ni Juan ang isang magandang dilag na roon nanggaling ang napakabangong amoy. { LIW 26 Nob 2007 Juan Tamad}
[4]Sa isang kaliwang kalye, pito nang pito ang matabang pulis ... {W Anak ng Lupa 3.5} ('Sa isa sa mga kalye'. Walang paggamit ng isa bilang panuring sa pulis kahit tiyak ito at hindi ipinakilala.)
[5][a b] ... ang isang republika ay isang estado ... {Tagalog na Wikipedia Republika}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Pang-uring tumuturing na isạ.

8-7.3 Panghalip na pamatlig bilang panuring

Maaaring gamitin ang anyong ANG ng panghalip na pamatlig bilang panuring sa pangngalan. Gaya ng pang-uri ang gawi nito [1] (susi {U//HP/1} hanggang {U//HP/3}). Iniiwasan ang pagsasalubong na kagyat ng mga itong o itong mga. Sa halip nito, inihuhuli ang panghalip na pamatlig [2].

Sa mataas na pananalitang pang-araw-araw at sa pananalitang nakasulat, ipinagbabawal na sumunod sa panandang ang, ng at sa ang panghalip na pamatlig na iniuuna. Kung ganito, dapat gamitin ang anyong inihuhuli [3 4]. Sa pananalitang pang-araw-araw, kinakaltas ang panandang ang sa harap ng panghalip na pamatling na makaturing [5], lalo na sa harap ng yung [6] {8-4.2 (4)}.

 
[1]Itong huling tungkulin ay nagagampanan sa Alemanya ... {W Salazar 1.3.14}
[2]Pilit ko mang ipaunawa sa kanya na ang mga bagay na ito. {W Material Girl 3.6}
[3]Ngayon, sa araw na ito ... {W Aquino 2010 3.7}
[4]Ngayo'y pareho na tayong bilanggo ng balon na ito, {W Aesop 3.1.2}
[5]At mababasa niya iyong nakasulat sa bangkang-papel? {W Daluyong 3.14}
[6]Hintayin n'yo naman hong matapos 'yung bata. {W Piso 3.3}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Panghalip na pamatlig na tumuturing.

8-7.4 Pangngalan bilang panlapag

(1) Pangngalan ang maaaring tumuring sa pariralang makangalan. Karaniwan, pantuwid o pandako ang panuring, pati maaaring buuin ang panlapag. Sa dalawang kalagayan, mabisa ang paraan ng pagsasanga sa kanan; sumusunod sa salitang-ubod (salitang batayan) ang pangngalang nagtuturing (salitang nagtuturing) [1-4].

Gaya ng sa pang-uri, may pang-angkop ang yaring ito [1-3], ngunit maaaring kaltasin ang anyong na ng pang-angkop [4 5]. Sa [3] tumuturing ang panlapag sa panghalip na panao. Pangkawikaan ang yaring may halịp sa [6].

 
[1]Maraming salamat, kaibigang Pocoy. {W Samadhi 4.5}
[2]Nagunita niya ang kanyang ama at ang kanyang kapatid na si Ligaya. {W Anak ng Lupa 3.7}
[3]Tayong mga Pilipino ay mapagpahalaga sa salu-salu o kainan. {W Katesismo 3.34}
[4]Si Isha ay may nakataling lasong hugis paruparo sa buhok. {W Nanyang 13.22}
[5]Nag-iisang pumanhik sa bundok Duhat simula pa kaninang tanghali si Samadhi. {W Samadhi 4.1} (Tingnan din sa {8-8.1 [3]}.)
[6][a] Sa halip ◊ na ako. [b] Sa halip na kapatid ko. {4-3.2}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing (salitang batayan). May salungguhit = Pangngalan (sa [6a] panghalip na panaong ANG) na tumuturing.

(2) Maaaring ituring sa yaring gaya ng [7] ang pariralang makangalan (panuring tumitiyak; hindi ito panlapag!).

 
[7]Tatlong magkakaibigan, isang pare, isang manggagamot at isang sundalo.

8-7.5 Pang-abay bilang panuring

Hindi bumabagay nang mabuti sa pangngalan ang karamihan sa pang-abay na pangnilalaman; may ilang kalagayan lamang kung saan maaari itong tumuring [1].

 
[1]Hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw. {W Madaling Araw 3.10} (Ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop ang pang-abay na ngayon, kung kaya panlapag ito.) {9A-511 Σ}

8-7.6 Pariralang pang-ukol bilang panlapag

(1) Maaaring tumuring sa pariralang makangalan ang pariralang pang-ukol na may nasa [1] at ang pariralang pangkaroon [2]. May pang-angkop ang panuring ito; panlapag ang mga ito.

 
[1]Narito ako dahil dito raw matatagpuan ang kayamanang nasa dulong arko ng bahaghari. {W Samadhi 4.2}
[2]Nakita niya ang mga batang may tulak-tulak na maliit na kariton sa harap ng isang palengke. {W Anak ng Lupa 3.3}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Pariralang pang-ukol na nagtuturing.

(2) May pariralang pang-ukol ng pulutong na tungkol na pampalaugnayan at pansemantikang pinag-ugnay sa pariralang makangalan. Inihuhuli ito sa pangngalan at mayroon itong pang-angkop [3]. Ginagamit ang yaring may pang-angkop upang ihundyat na nakapalapit ang panuring sa pangngalan {10-2 (2)}.

 
[3]... isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ... {W Almario 2007 3.1}
Higit na maitim ang limbag = Pangngalang itinuturing. May salungguhit = Pariralang pang-ukol na nagtuturing.


8-8 Pantuwid at pandako sa pariralang makangalan

8-8.1 Pantuwid sa pariralang makangalan

Sa karamihan, ipinapahayag ng pariralang pantuwid na tumuturing sa pariralang pangngalan ang kaugnayang paari [1 2]. Ginagamit ang iba pang pulutong ng pantuwid upang ilarawang mas wasto ang pangngalang pang-itaas [3 4] ('panuring na tumitiyak'). Kasama ng panghalip na panaong pangmaramihan, maaaring gamitin ang pantuwid upang ilarawang mas wasto ang mga taong sumasali [5].

 
[1]Ngunit nanlalambot ang mga tuhod ng batang babae sa labis na takot. {W Nanyang 22.9}
[2]... nasa katutubong baybayin ng mga ninuno natin ang ikalawa. {W Dasal 3.7}
[3]Lalawigan ng Batangas. (Tingnan din sa {8-7.4 [5]}.)
[4]Halimbawa nito ang kaiga-igayang paggamit sa ... {W Javier 3.5}
[5]Tuwang-tuwa kami ni Papa, dahil maraming taon na tayong hindi nagkikita. {W Nanyang 21.16}
Higit na maitim ang limbag = Ngalang itinuturing. May salungguhit = Pantuwid na tumuturing.


8-8.2 Pandako sa pariralang makangalan

Malimit ay kaganapan ng pandiwa o pariralang malaya ang pariralang pandako. Sa tabi nito, maaaring makaturing sa pariralang makangalan ang pandako [1 2]. Sa maraming kalagayan, magkatulad ang tungkuling pansemantika ng pandakong makaturing at ng pandako bilang kaganapan ng pandiwa [3a|b].

 
[1]... pagtitinda ng kung anu-anong pagkain sa mga kababayang manggagawa. {W Rosas 4.19}.
[2]Isa sa mga katutubong wika ng Filipinas. {W Almario 2007 3.1} (Nagagamit na pangngalan ang pamilang na isa.) {13A-4321 Σ [2]}
[3][a] Tumutulong ako sa kanya. [b] Tulong sa kanya.
[4]Nang makaraan ang ilang araw, ang puno ng unggoy ay namatay, yamang ang sa pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy} {3-4 (3)}
Higit na maitim ang limbag = Ngalang itinuturing. May salungguhit = Pandakong tumuturing.


8-9 Θ Pariralang makangalan

Sa Patakaran, pariralang pangnilalaman ang pariralang makangalan; itinatampok ito nang sumusunod.

 Paggamit ng
pariralang makangalan
Mga bahagi ng
pariralang makangalan

[1]Paniyak {2-4.1}
[2]Panaguri {2-4.2}
[3]Pantuwid {3-2.1}
[4]Pandako {4-3.1}
[5]Panlapag (kaganapan ng pandiwa) {6-2.3}
[6]Panlapag (panuring sa pariralang makangalan) {8-7.4}
[7]Pang-umpog (pariralang makangalang pang-umpog) {5-3.1}
[8]Salitang-ubod na pangngalan
[9]Salitang-ubod na panghalip {8-6.1}
[10]Pantukoy {8-6.2}
[11]Panlapag bilang panuring:
    Pang-uri {8-7.1}
    Panghalip na pamatlig {8-7.3}
    Pangngalan {8-7.4}
    Pang-abay {8-7.5}
    Pariralang pang-ukol {8-7.6}
[12]Pantuwid bilang panuring {8-8.1}
[13]Pandako bilang panuring {8-8.2}
    

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_N_2.htm
03 Enero 2011 / 25 Disyembre 2018

Palaugnayan ng Wikang Filipino
Wakas ng 8 Mga Ngalan (Talaksan 8/2)

Simula ng talaksan   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika