7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/13)

7-5 Mga pandiwang may panlaping pag-

Ginagamit ang panlaping pag- sa kumpol-panlapi ng pandiwang balintiyak at di-lubhang malimit sa pandiwang tahasan. Hindi nakakabuo ng pandiwa ang nag-iisang unlaping pag-. Karaniwan, hindi nagbibigay ng tanging kahulugan sa pandiwa ang pag-. May kalagayan na binubuo ang pandiwang pag- sa halip na pandiwang balintiyak na payak {7A-501}.

Ginagamit ang panlaping pag--in, pag--an at ipag- upang bumuo ng pandiwang balintiyak. Tinatalakay ang mga ito sa pangkat na {7-5.1}, {7-5.2} at {7-5.3}. Maaaring idagdag sa pandiwang ito ang pagkakabago ng kakayahan sa pamamagitan ng dinaragdagang unlaping ma- (mapạg-, mapạg--an at maipag- {7-5.4}). Maaari din ang pagkakabago ng pagkakataon sa pamamagitan ng dinadagdagang unlaping ma- {7-5.5}.

Tinatalakay ang pandiwang tahasang makapạg- kasama ang unlaping maka- {7-3.4} at ang di-maraming pandiwang makapạgpa- sa {7-4.2}. Pandiwang pangmaramihan ang nabubuo sa mga tambalang unlaping magsipạg- {7-8.5}. Kabilang sa pandiwang maki- ang pandiwang makipạg- at makipạg--an {7-9.1}.

Ginagamit din ang unlaping pag- upang makabuo ng pangngaldiwa ng pandiwang -um- at mag- {6-6.5}.


7-5.1 Pandiwang pag--in

(1) Sa unang pulutong ng pandiwang balintiyak na pag--in ay tagatiis at tagaganap lamang ang kaganapan [1a 2a], gaya ng pandiwang payak na -in [2b]. Malimit walang pandiwang -in sa angkang-salita [1] (mayroon ilang pang-uring -in, halimbawa mabuti {U}, butihin {U} ↔ pagbutihin {DB10} ◊).

(2) Maliit ang pangalawang pulutong ng pandiwang pag--in na naghuhudyat ng pagkakabago ng paghimok [3]. Magkahawig ng gawi ng pandiwang pa--in {7-4.1 (3)} ay tagahimok (pantuwid) at tagagawa (paniyak) ang kaganapan nito. Maaaring dagdagan ang tumpak na pantuwid ng pandiwa bilang iba pang kaganapan [3].

 
[1]pag--inPagsamahin ◊ mo ang dalawa at dalawa. samahin{DB10/ft|fg}
[2]pag--in[a] Pagkuwa'y pinagtutuka nila [mga pabo] ito [uwak] hanggang sa takot na lumisan. {W Aesop 3.2.2}{DB10/ft|fi}
 -in[b] Tinuka ako ng inahin. {DB10/ft|fg}
[3]pag--inPagsalinin mo ng tubig sa balde si Baldo.{DB20/fg|fh|ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

[1*] Walang pandiwang -in sa angkang-salita
pag--in pagbutihin paghambingịn pagpalain pagsamahin pagtibayin .ft|fg..
[2*] May pandiwang -in sa angkang-salita
pag--in pag-isahịn pagkiskisịn .ft|fg..
[3*] Pagkakabago ng paghimok
pag--in pagsabihin .fg|fh..

(3) Tanging-tangi ang anyong papag--in, ngunit hindi malimit itong ginagamit [4] {7A-511}.

 
[4]papạg--inPapag-akyatin ko si Kuya ng puno.{DB20/fg|fh|ft}

7-5.2 Pandiwang pag--an

(1) Bumubuo ng pandiwang balintiyak ang kumpol-panlaping pag--an. Pansemantikang pagpapalakas ng pandiwang -in ang unang pulutong ng pandiwang pag--an [1a]. Gaya ng pandiwang -in [1b], {DB10/ft|fg} ang kayarian ng kaganapan. Ilan pang pandiwang pag--an ang may fokus na tagatiis kahit wala itong katumbas na pandiwang -in [2].

(2) May fokus na A ang pangalawang pulutong [3]. Maaari itong humalili sa pandiwang payak na -an (halimbawa pagsalitaạn ◊ ↔ salitaan {N}) o maaari ito sa tabi ng pandiwang payak (masdạn ◊ ↔ pagmasdạn).

 
[1]pag--an[a] Matagal ko na ring pinag-iisipan ◊ kung ano ... {W Damaso 4.1} {DB10/ft|fg}
 -in[b] Ano ang iyong iniisip? {DB10/ft|fg}
[2]pag--anKagabi lamang ay pinag-uusapan ◊ ka namin. {W Lunsod 3.7} usapin {DB10/ft|fg}
[3]pag--an Pinagsabihan ◊ niya ako, "..." {W Nanyang 7.9} {DB10/fp|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

[1*] Pandiwang may fokus na tagatiis at may katumbas na pandiwang -in
pag--anpag-aralan pag-isipan pagsisihan .ft|fg..
[2*] Pandiwang may fokus na tagatiis at walang katumbas na pandiwang -in
pag--an pagbigyạn (1) pag-ukulan pag-usapan .ft|fg..
[3*] Pandiwang may fokus na K
pag--anpaglingkurạn pagmasdạn pagmulạn pagsabihan pagsalitaạn pagsilbihạn .fK|fg..
  pagbawalan ..fp|fg|ftfp|fg|ft
  pagbigyạn (2) ...fp|fg|ft


7-5.3 Pandiwang ipag-

(1) Gaya ng pandiwang i-, malaki ang pagkakaiba-ibang pampalaugnayan ng pandiwang ipag-; malimit ang fokus na tagatiis [1a]. Malimit na mamumukod nang pampalaugnayan at pansemantika sa pandiwang i- ang pandiwang ipag- [1b|c]. Sa ilang angkang-salita ay humahalili sa pandiwang balintiyak na payak ang pandiwang ipag- (ipagbawal ◊). May fokus na K at dalawang pantuwid ang ilang pandiwang ipag- [2] {DB20/fK|fg|ft}.

May ilang pandiwang ipagpa-.

 
[1]ipag- [a] Ipinagpapalagay ◊ ng ganitong layunin ang pagkakaroon ng isang tiyak na pamantayang pangwika. {W Plano 3.1}{DB10/ft|fg}
 ipag- [b] Ipinaglalaban ◊ niya ang kanyang mga karapatan.{DB10/fn|fg}
i-[c] Inilaban nila ang kaaway. {DB10/fp|fg}
[2]ipag- Ipinagtah ◊ niya ito ng isang kulay lotus na bestida. {W Nanyang 13.6}{DB20/fp|fg|ft}

PanlapiPandiwa DB10DB11DB20

  [1*] Pandiwang may fokus na tagatiis
ipag-ipagbawal ipagpalagạy ipagpatuloy ft|fg..
  ipagsabị ipagtapạt .ft|fg|fp.
ipag--an ipagpilitan ft|fg..
ipagpa- ipagpaliban ft|fg..
  [2*] Pandiwang may fokus na K
ipag-ipaglaban fn|fg..
  ipagbalot ipagluto ipagtah ipagpatah |ipag+patahi| ipagpatay |ipag+patayo| ..fp|fg|ft

(2) Di-tumpak ang ilang pandiwang may kumpol-panlaping ipagpa-; bahagi ng salitang-ugat ang unlaping pa-, dahil dito karaniwang pandiwang ipag- ang mga ito (halimbawa ipagpatayọ |ipag+patayo| ◊).


7-5.4 Pandiwang balintiyak na pag- na may kakayahan

May pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang mapạg- [1a 1b], pag--an [2] at ipag- [3] (sa [1b] pagkakabago ng kakayahan ng paghimok {7-5.1 (2)}). Ilan sa pandiwa ang may katumbas na pandiwang pag--in, pag--an at ipag-.

 
[1]mapạg- [a] Napaghulo ◊ kong ako ang pinag-uusapan nila. {W Nanyang 21.19} {DB10/ft|fg}
  [b] Napagbasa ko nang mabilis ang mag-aaral.{DB10/fg|fh}
[2]mapạg--anHindi ko napạghandaạn ◊ ang susunod na nangyari. {W Madaling Araw 3.7}{DB10/ft|fg}
[3]maipag-Hindi pa rin maipagkakail ◊ ang bawat galaw ng ating mga mata. {W Madaling Araw 3.1}{DB10/ft|fg}

AffixVerben DB10DB11DB20

mapạg- mapạghulo mapạgsama mapạgtant ft|fg..
mapạg--an mapạg-aralan mapạghandaạn mapạgsabihan mapạgtiwalaan ft|fg..
  mapạgdaanạn fn|fg..
maipag- maipagkail maipagtapạt ft|fg..


7-5.5 Pandiwang balintiyak na pag- na may pagkakataon

Madalang ang pandiwang ma--pag at mapag--an na may pagkakabago ng pagkakataon [1] o wala [2].

 
[1]mapag--anWala naman akong mapagpipilian ◊. {W Nanyang 21.20}
[2]mapag- Bayaan muna ninyo siyang mapag-isa. (Pagsanib sa tahasan at balintiyak.)


7-6 Mga pandiwang may panlaping pang-

Gaya ng panlaping pag-, hindi ginagamit nang nag-iisa ang unlaping pang- (pati pam- o pan- {7A-121}) upang bumuo ng pandiwa. Pinagsasama ito at isa sa pandiwang i-, -an o -in upang bumuo ng pandiwang balintiyak. Maaaring dagdagan ang unlaping ma- upang ipahayag ang pagkakabago ng kakayahan.

Binubuo sa tulong na pang- ang kumpol-panlaping makapang-, tahasan ang pandiwang ito {7-3.4}. Mayroon ding ilang pandiwa gaya ng makipangagaw at magpangagawan. Walang pandiwang mapạng- sapagkat ginagamit ang kumpol-panlaping ito upang bumuo ng pang-uri (mapạng-akit ◊).


7-6.1 Pandiwang may unlaping ipang-

May katumbas na pandiwang tahasang mang- ang unang pulutong ng pandiwang balintiyak na ipang- [1a|b]. May fokus na kagamitan ang pangalawang pulutong. Mayroon itong kaugnayan sa pangngalan at pang-uring inilalarawan ang kagamitan [2b]. Maaari din itong ipalagay na pandiwang i- (ipambalot |i+pambalot|).

May pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang maipang-.

 
[1]ipang-[a] Ipinanganak ◊ ako sa bayan ng Malabon. {W Daluyong 15.14} {DB00/ft}
 mang-[b] Kailan siya nanganak? {DT00/fg}
[2]ipang-[a]Ipinanluto ko ng turon ang pang-ipit.{DB20/fm|fg|ft}
 pang-[b] Mga panluto. {N}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

[1*] Pag-uugnay sa pandiwang tahasang mang-
ipang-ipanganạk ipamahagi ipamigạy ftft|fg..
maipang- maipamahagi .ft|fg..
[2*] Fokus na kagamitan
ipang- ipambalot fmfm|f....


7-6.2 Pandiwang may panlaping pang--an

Walang di-karaniwang katangian ang maliit na pulutong ng pandiwang balintiyak na pang--an [1]. Karaniwang may pandiwang tahasang mang- ang angkang-salita.

 
[1]pang--an Pangalagaan ◊ mong mabuti ang iyong katawan.{DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

pang--an pangalagaan pamahalaan .fp?ft|fg.
  panggalingan .fn|fg..
mapang--an mapaniwalaan mapangatwiranan .ft|fg..


7-6.3 Pandiwang may panlaping pang--in

Maliit ang pulutong ng pandiwang balintiyak na pang--in. May pandiwang tahasang mang- ang angkang-salita nito [1a|b].

 
[1]pang--in[a] Pinamulaklak ko ang halaman. {DB10/ft|fg}
 mang-[b] Namumulaklak nang malago ang gumamela. {DT00/fg}


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_13.htm
30 Oktubre 2010 / 21 Oktubre 2018

Palaugnayan ng Wikang Filipino
Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/13)

Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika