7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/12)

7-4 Mga pandiwa ng paghimok na may panlaping pa-

Malimit na gamitin ang mga kumpol-panlaping pa- sa pagbuo ng pandiwa. Sa pangkalahatan, ang panlaping pa- ay nagpapahayag ng pag-uutos o pagbigay ng pahintulot para maganap ang kilos na nakasaad; tinatawag itong pagkakabago ng paghimok. Karaniwang bida ang tagahimok {6-3.4.2 (5)}. Malimit, hindi mahalaga ang tagagawa at madalang lamang siyang tinutukoy.

Maaaring sabihing pandiwa ng paghimok na payak ang mga pandiwang may panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa- {7-4.1}. Pati nakakabuo ng pandiwang may karagdagang kakayahan ng paghimok ang mga unlaping makapạgpa-, mapa-, mapa--an at maipa- {7-4.2}. Maaaring mag-isa ang unlaping pa- bilang pagpapaikli {7-4.3}.

Walang pagkakabago ng paghimok ang mga pandiwang magpaka- {7-8.4}. Tangi ang panlaping paki-; hindi namin nabibilang ito sa pulutong na pa- {7-9.2}. Marahil hindi pandiwang pa- ang mga anyong papag--in {7-5.1 (3)}. Ginagamit din ang unlaping pa- upang bumuo ng pangngaldiwa ng pandiwang ma- {6-6.5 (2)}.


7-4.1 Pandiwang may panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa-

(1) Ang tagahimok ang bida ng pandiwang may panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa-. Ito'y paniyak sa tahasang pangungusap na may pandiwang magpa- [1]. Pantuwid ito sa balintiyak na pangungusap na may panlaping pa--an, pa--in at ipa- [2-4]. Tingnan ang talahanayan sa {7A-411}. May fokus na tagatiis ang pandiwang ipa-, inilalagay ng pandiwang pa--in ang tagagawa sa fokus, at malimit na may fokus na K ang pandiwang pa--an.

 
[1]magpa- Nagpadala ◊ kami ng mga sulat sa Maynila.{DT10/fh|ft}{7-4.1 (7)}
[2]pa--an Pinadalhan ◊ ko si Pablo ng ilang aklat. {DB20/fp|fh|ft}{7-4.1 (8)}
[3]pa--in Pakainin ◊ mo ang aso mo. {DB10/fg|fh} {7-4.1 (9)}
[4]ipa- Ipagawa ◊ mo ang relos. {DB10/ft|fh}{7-4.1 (10)}

(2) Kalimitan, sa pandiwang magpa- at ipa- ay hindi mahalaga ang tagagawa at hindi ipinapakilala ito. Maaaring ipakilala ito sa gamit ng isa pang pariralang pandako ng pandiwang magpa- [5] at ipa- [6]. Maaaring ipaliwanag ito: Sa panig ng tagahimok, dako o tagatanggap ng pag-uutos ang tagagawa. Upang tandaang mabuti ang isa pang pandako, ang susing {..+01} ay idinadagdag (halimbawa: {DT10+01} = pandiwang may idinagdag na pandako sa tabi ng pantuwid). Maaaring gamitin ang mga pang-ukol upang ihiwalay ang tagatanggap sa tagagawa [5]; isa lamang pandako bilang kaganapan ang bunga nito. Kataliwasan ang pangungusap na [7] na may dalawang pandako.

Sa ilang pandiwang magpa-, pantuwid ang tagagawa (susi {..+10}); lalo na kung walang ibang pantuwid ang pandiwa [8a|b 9]. Walang pantuwid ang ilang pandiwang magpa- (pandiwang {DT00}) upang ipahayag na may pagyayaring nangyayari sa sarili [10] {7A-412}.

 
[5]magpa-Nagpaluto ako ng pansit sa nanay ko para sa bisita.{DT10+01/ft|ft|fg}
[6]ipa-Ipababa mo sa kuya ang maduming damit. {DB10+01/ft|fh|fg}
[7]magpa-Nagpaahit siya sa binti niya sa manikyurista.{DT01+01/fh|fn|fg}
[8]magpa-[a] Magpakain ka ng baboy. {DT00+10/fh|fg}
[b] Magpakain ka ng darak sa baboy. {DT10+01/fh|ft|fg}
[9]magpa-Isang kanal ang nagpapalihis ng tubig sa ilog patungo sa palayan. {DT01+10/fh|fg|fn}
[10]magpa-Magpataba ka na. {W Madaling Araw 3.10} {DT00/fh?fg}
Higit na maitim ang limbag = Tagagawa (pandako o pantuwid).

(3) Nasa fokus ng pandiwang pa--in ang tagagawa samantalang pantuwid ang tagahimok [11]. Sa gayon, ibinubukod ito sa pandiwang payak na -in na may fokus na tagatiis [12a|b]. Sa maraming kalagayan, sa tabi ng pandiwang pa--in ay maaaring bumuo ng magkatumbas na pandiwang tahasang magpa-; doon inilalarawan ang tagagawa bilang isa pang pandako (susi {..+01}) [13a|b] o pantuwid (susi {..+10}) [14a|b].

 
[11]pa--inPatukain mo ang mga manok. {DB10/fg|fh}
[12]pa--in[a] Pinaalis ng tatay ang katulong.{DB10/fg|fh}
-in[b] Alisin mo ang takip ng kaldero. {DB10/ft|fg}
[13]pa--in[a] Pinaluto ko si Ate ng pansit para sa bisita.{DB20/fg|fh|ft}
 magpa-[b] Nagpaluto ako ng pansit kay Ate. {DT10+01/fh|ft|tg}
[14]pa--in[a] Pakainin mo ang aso. {DB10|fg|fh}
 magpa-[b] Magpakain ka ng aso. {DT00+10/fh|fg}
Higit na maitim ang limbag = Tagagawa (paniyak) ng panaguri. May salungguhit = Tagagawa (pandako o pantuwid).

(4) Karaniwang may fokus na tagatanggap o panlunan ang pandiwang pa--an. Minsan idinaragdag ang tagagawa bilang pandako [15].

 
[15]pa--an[a] ... dalawang lumang damit na naiwan ng yumaong ina at pinaliitan sa matandang sastre. {W Nanyang 13.6} {D00+01/fg}
  [b] Pinaliitan niya ang damit sa sastre. {DB10+01/fn|fh|fg}
Higit na maitim ang limbag = Tagagawa (pandako).

(5) {Θ} Kung inihahambing ang pandiwang magpa- sa pandiwang payak na tahasan, nakikita na panumbas ang magpa- sa lahat ng panlaping ma-, mang-, -um- at mag- at hindi sa mag- lamang {7-1.4 (6) Θ}. Karaniwang may katumbas na -in ang mga pandiwang pa--in; gayon din pa--an at -an, ipa- at i- (may kataliwasan).

(6) Sa pananalitang pang-araw-araw maaaring daglatin ang panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa- sa pa- {7-4.3}.

(7) Pandiwang tahasang magpa- DT00
DT00+
DT01
DT01+
DT10
DT10+
DT20

Pandiwang magpa- na may katumbas na pandiwang ma-
magpawal fh|fg...
Pandiwang magpa- na may katumbas na pandiwang mang-
magpagamọt fh|fg.fh|ft|fg.
Pandiwang magpa- na may katumbas na pandiwang -um-
magpatab fh. ..
magpadaạn fh|fg. ..
magpapasok .fh|fg|fn.
magpagaw ..fh|ft.
magpabilị ..fh|ft|fg.

Pandiwang tahasang magpa-DT00
DT00+
DT01
DT01+
DT10
DT10+
DT20

Pandiwang magpa- na may katumbas na pandiwang mag-
magpahatịd fh..
magpahirap fh|fg ...
magpakilala fh.fh|ft.
magpadalạ ..fh|ft.
magpakita ..fh|ft|fg.
Pandiwang magpa- walang katumbas na payak na pandiwang tahasan
magpaalala magpakasạl fh|fg...
Pandiwang "pasarili" → {7A-412}

(8) Pandiwang balintiyak na pa--an DB01 DB10
+01
DB11 DB20

pa--anpabayaan pahalagahạn pahirapan .fp|fh=fg..
  pabinyagạn .fp|fh..
  paliitạn .fn|fg/fh..
 patunayan .ft|fh=fg..
  padalhạn ...fp|fh|ft
 Pandiwang payak na -an ang pakinggạn ◊ at pasalamatan ◊; hinango ito sa pakinịg at pasalamat.

(9) Pandiwang balintiyak na pa--in DB01 DB10DB11 DB20

Pandiwang pa--in na may pandiwang -in na may fokus na tagatiis sa angkang-salita
pa--in paalisịn pakainin pasayahịn .fg|fh..
Pandiwang pa--in na walang pandiwang -in sa angkang-salita
pa--in pabalikịn paiyakịn patawarin panatilihin paunlarịn paupuịn .fg|fh..
  panoorịn .ft|fh=fg..

(10) Pandiwang balintiyak na ipa-DB01 DB10
+01
DB11 DB20

ipa-ipadalạ ft|fh.ft|fh|fn.
  ipagamọt ipakuha ipatawag .ft|fh..
  ipaalala ipakita .ft|fh|fg..
 ipakilala ..ft|fh|fp.


7-4.2 Pandiwang may panlaping makapagpa-, mapa-, mapa--an at maipa-

(1) Inihuhudyat ng kakayahan ng paghimok ang pandiwang balintiyak na may panlaping mapa-, mapa--an at maipa-. Bumubo ng pandiwang tahasan ang unlaping makapạgpa- [1]; nasa fokus ang tagahimok. Karaniwan, sa pandiwang balintiyak na mapa- ay paniyak ang tagagawa at pantuwid ang tagahimok [2]. Sa pandiwang mapa--an at maipa- ay pantuwid ang tagahimok [3 4]. Maaaring idagdag ang tagagawa bilang pandako {DB..+01} [1 5]. May katumbas na pandiwang ipa- ang halos lahat ng pandiwang maipa-. Maliban sa ilang pandiwang maipa-; madalang lamang ang paggamit ng mga pandiwang ito.

 
[1]makapạgpa-... saging - ang tanging prutas na makakapagpagaling sa kanya. {W Gubat 3.2}{DT00+01/fh|fg}
[2]mapa-Napagaling ng albularyo ang lola ko. {DB10/fg|fh}
[3]mapa--anNapasabihan ko ang mga kamag-anak natin na dumalo sa kaarawan ko.{DB20/fp|fh|ft}
[4]maipa-Naipagawa ko ang relo ko sa murang halaga. {DB10/ft|fh}
[5]maipa-Naipainọm ◊ ang mapaịt na gamọt sa kanya {W Suyuan 5.9} {DB00+01/ft|fg}

(2) Ipinapakita ng talahanayan sa ibaba ang iba't ibang pagkakabago ng mga uri ng pandiwang ito.


Pandiwang payak

Kakayahan

Paghimok
Kakayahan
ng paghimok

ma- -um-maka-magpa-makapạgpa-
mang-makapang-magpa-makapạgpa-
mag-makapạg-magpa-makapạgpa-
-inma-pa--inmapa-
-anma--anpa--anmapa--an
i-mai-ipa-maipa-

PanlapiPandiwang tahasanDT00 DT01DT10DT11
  +01 +10

makapạgpa- makapạgpabaryạ fh...
  makapạgpagalịngfh|fg...
  makapạgpaligaya.fh|fp..

PanlapiPandiwang balintiyakDB01 DB10
+01
DB11DB20

mapa- mapaalịsmapabutimapatakas .fg|fh..
  mapabilị ...fg|fh|ft
mapa--an mapagalitan .ft|fh..
 mapatunayan .ft|fh=fg..
maipa- maipakilalạ .ft|fh..
  maipainọm maipakita .ft|fh|fg..
 maipadalạ ..ft|fh|fn
  maipatay ...fp|fh|ft


7-4.3 Pandiwang dinaglat na may nag-iisang unlaping pa-

Maaaring daglatin ang mga panlaping magpa-, pa--an at ipa-; pa- lamang ang bagong panlapi. Madalas na ginagamit ang mga anyong pa- sa pananalitang pang-araw-araw. Walang paggamit sa pagsusulat maliban sa ilang kalagayan.

Sa pandiwang tahasang magpa- ginagamit ang pawatas na dinaglat upang bumuo ng pangungusap na pang-utos [1b]. Halos walang anyong pamanahon maliban sa anyong panghinaharap na may unlaping papa- [2b]. Sa anyong pamanahon, maaaring gamitin ang panlaping pa- sa halip ng pa--an o ipa- [3b 4b]. Halos walang pagpapaikling pa- mula sa pa--in.

 
[1]magpa-[a] Magpagaling ka. {DT00/fh/W}
  [b] Pagaling ka ha. ☺ {DT00/fh/W}
[2] [a] Magpapauwi na ang guro. {DT00/fh/H}
  [b] Papauwi na ang guro. ☺ {DT00/fh/H}
[3]pa--an[a] Papagamutan ni Lola ang sakit niya. {DB10/ft|fh/H}
  [b] Papagamot ni Lola ang sakit niya. ☺{DB10/ft|fh/H}
[4]ipa-[a] Ipinapakita ni Maria kay Jhun ang libro. {DB10+01/ft|fh|fg/K}
  [b] Pinapakita ni Maria kay Jhun ang libro. ☺{DB10+01/ft|fh|fg/K}

Dapat ibukod ang mga pagpapaikling ito sa pinaikling anyong galing sa paki- {7-9.3}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_12.htm
29 Oktubre 2010 / 21 Oktubre 2018

Palaugnayan ng Wikang Filipino
Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/12)

Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika