7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/11)

7-3 Mga pandiwang may panlaping ma-

(1) Magkakaibang uri ang pandiwang nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ma- at kumpol-panlapi nito. Madaling unawain ito dahil maraming magkakaibang paggamit ang unlaping ma- sa wikang Filipino {7A-111 Θ}. Una muna, dapat ibukod ang di-dinidiinang panlaping ma- sa dinidiinang panlaping ma-.

(2) May pagkakabago ng kakayahan ang karamihan sa pandiwang binubuo sa tulong ng di-dinidiinang ma- {7A-301}. Nabibilang dito ang pandiwang balintiyak na may nag-iisang ma- {7-3.1}; saka ang pandiwang ma--an {7-3.2} at mai- {7-3.3}. Pandiwang tahasang may pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang maka-, makapạg- at makapang- {7-3.4}.

Tinatalakay ang pandiwang balintiyak na mapa-, mapa--an, maipa- at pandiwang tahasang makapạgpa- sa pangkat na {7-4.2}; ipinapahayag ng mga ito ang kakayahan ng paghimok.

Binubuo din ang ilang uri ng pandiwang may pagkakabago ng kakayahan sa pamamagitan ng ma- at karagdagang panlaping -pag-. Tinatalakay ang pandiwang mapạg-, mapạg--an, maipạg- sa pangkat na {7-5.4}. Mayroon ding ilang pandiwang maipang- at mapang--an; nabibilang ang mga ito sa pandiwang ipang- at pang--an {7-6.1} {7-6.2}.

(3) Pakunwaring pandiwang ma--in ang pandiwang gaya ng mabutihin ◊, mahalagaịn ◊. Ito'y pandiwang -in na hinahango sa pang-uring ma- at nagkakaroon ng banghay ng pandiwang iyon. Walang pandiwang ma--in ang wikang Filipino.

(4) Dapat ibukod sa pandiwa na may di-dinidiinang ma- ang may panlaping dinidiinang ma-. Ang dinidiinang ma- ay inihuhudyat ng kilos na nagkataon o di-sinasadya (pagkakabago ng pagkakataon). Bumubuo ang dinidiinang ma- ng pandiwang balintiyak at tahasan (pati sa kumpol-panlapi) {7-3.5.1}. May ilang pandiwang balintiyak na mapag-, mapag--an at maipag- {7-5.5}. Pandiwang tahasan ang binubuo ng kumpol-panlapi na maka- {7-3.5.2}.

(5) Sa tabi ng mga pandiwang may pagkakabago, bumubuo ang panlaping ma- ng iba pang uri ng pandiwa. Tinatalakay ang pandiwang tahasang payak sa pangkat na {7-1.1}. Iba pang pandiwang tahasan ang uring maliit na pandiwang ma--an {7-3.6}. Tangi ang pandiwang tahasang maki- {7-9.1}. Wala itong halatang kaugnayan sa ibang pandiwang ma-.

(6) Maaaring halinhan ang gitlaping pambanghay na -in- ng unlaping pambanghay na di-dinidiinang na- {6A-6112}. Halatang walang kaugnayan ang na- na ito sa anyong pambanghay na na- ng pandiwang ma-; lalo na walang pagkakabago ng kakayahan ang anyong na- sa halip ng -in-.


7-3.1 Pandiwang balintiyak na ma-

(1) Naglalarawan ng pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma- [1a]. Karaniwan, ito ay may katumbas na pandiwang -in [1b]; magkapareho ang kayarian ng kaganapan, nangingibabaw ang {DB10/ft|fg}. Walang pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang nasa pagsanib ng tahasan at balintiyak; nagpapahayag ito ng lagay, kilos na katamtaman o di-sinasadya [2] {7-1.1 (4)}.

 
[1]ma-[a] Anong nakukuha ◊ nila sa wala?" {W Gubat 3.36} {DB10/ft|fg}
 -in[b] Kinuha ko sa banko. {W Naglaho 3.3} {DB10/ft|fg}
[2]ma-Isang lobo ang nahulog ◊ sa balon na walang tubig. {W Äsop 3.1.1} {DT00/fg?DB00/ft}

PanlapiPandiwang madadalasDB00 DB10DB11DB20

[1*] Pandiwang ma- ng kakayahan na may pandiwang -in sa angkang-salita
ma-matiyạk .ft|fy..
 mabasa magaw makuha mapigil mapuntạ masulat matanggạp .ft|fg..
 magamit .ft|fg{DB001/ft|P-L}
Pandiwang ma- ng kakayahan na walang pandiwang -in sa angkang-salita
ma-maratịng maiwan .ft|fg..
mapạg-{7-5.4}.

PanlapiPandiwang madadalas

[2*] Pandiwa sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma- mabasag mahulog malunod matapos DT00/fg?DB00/ft, DB10/ft|fg
Mga pangungusap na halimbawa{7A-311}

Unlaping na- sa halip na gitlaping-in-{6A-6112}.


7-3.2 Pandiwang balintiyak na ma--an

May fokus na K at pagkakabago ng kakayahan ang isang pulutong ng pandiwang ma--an [1a]. May fokus na tagatiis ang ibang pulutong at pagkakabago ng kakayahan; hinango ang dalawa sa pandiwang -an [2a|b] at di-lubhang malimit sa pandiwang in- [3a|b].

 
[1]ma--an[a] Iniisip ko rin kasi na baka masaktan ◊ siya sa aking sasabihin. {W Estranghera 3.3}{DB01/fp|ft}
 -an[b] Ayaw niyang saktan ang damdamin ng ama. {W Nanyang 22.13}{DB10/fp|fg}
[2]ma--an[a] Papaano ko mababayaran ◊ ang pinsalang nangyari?{DB10/ft|fg}
 -an[b] Binayaran ko ang utang kay Ana. {DB10/ft|fg}
[3]ma--anHindi niya napigilang ◊ umiyak nang ... {W Pang-unawa 3.8} {DB10/ft|fg}
 -in[b] Pinigil niya ang kanyang galit. {DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang may fokus na K at kakayahan
ma--anmaasahan maiwan mapasalamatan .fK|fg..
  maalisạn masaktạn ...fp|fg|ft
Pandiwang {DB10/ft|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -an na {DB10/ft|fg}
ma--an mabalikạn mabayaran masugatan matandaạn .ft|fg..
Pandiwang {DB10/ft|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -in na {DB10/ft|fg}
ma--anmaintindihạn mapigilan .ft|fg..
mapạg--an{7-5.4}.

Mayroon ding pandiwang tahasang ma--an {7-3.6}.


7-3.3 Pandiwang mai-

May pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang balintiyak na mai- [1a]. Mayroon itong katumbas na pandiwang i- [1b]. Karaniwang magkapareho ang kayarian ng kaganapan ng katumbas na pandiwang i- at mai-.

 
[1]mai-[a] Nailalabas ◊ niya ang kanyang pagkatao. {W Estranghera 3.2} {DB10/ft|fg}
i-[b] Inilabas ko ang basurahan. {DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

mai- mailabạs maitanọng maitay .ft|fg..
  maibalịk maibigạy maituro ..ft|fg|fp.
maipa-mapa- {7-4.2}
maipag-{7-5.4}
maipang-ipang- {7-6.1}


7-3.4 Pandiwang maka-, makapang- at makapag-

Pansemantikang pare-parehong uri ng pandiwang tahasan ang pandiwang maka-, makapang- at makapạg-. Nagpapakita ang mga ito ng kakayahang gumanap ng kilos. Inuugnay ang pandiwang maka- sa pandiwang tahasang ma- at -um- [1 2]. May katumbas na pandiwang mag- ang pandiwang makapạg- [4]; iba pang pares ang mang- at makapang- [3].

 
[1]maka-[a] Nakakahiya ◊ na siya. {DT00/fy}
 ma-[b] Nahihiya ang bata dahil sa kanyang gula-gulanit na damit.{DT00/fy}
[2]maka-[a] At kapag nakalabas ◊ na ako. {W Äsop 3.1.2} {DT00/fg}
 um-[b] Lumabas ka at lumanghap ng sariwang hangin.{DT00/fg}
[3]makapang-[a] Minsan nga parang hindi ako makapaniwala ◊. {W Regine 3.4} {DT00/fg}
 mang-[b] Naniniwala ako sa iyo.{DT01/fg|fp}
[4]makapag-[a] Di man kami nakapag-uusap ◊ ... {W Material Girl 3.9} {DT00/fg}
 mag-[b] Baka naman puwedeng mag-usap muna tayo kahit sandali. {W Suyuan 5.6}{DT00/fg}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

maka- makahiy makalipas fy..
maka-makabasa makalabạs makapikịt makatulog fg...
 makabalịk makaratịng makapansịn makatulong makaup .fg|fK..
  makagaw makakain makasulat ..fg|ft.
makapang-makapaniwala fg...
  makapanghing ..fg|ftfg|ft|fp
makapag- makapạgtakạ fy...
  makapạgsalita makapạg-usap fg...
  makapạglingkọd .fg|fp..
 makapạg-aral makapạgtindạ ..fg|ft.
  makapạgbigạy ...fg|ft|fp

Halos gaya ng anyong pambanghay na naka- ◊ at naka-&- ng pandiwang maka- ang mga pang-uri na may unlaping naka-.


7-3.5 Pandiwang may dinidiinang ma- at maka-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak at tahasan ang mga panlaping na dinidiinang ma-. Karaniwang may pagkakabago ng pagkakataon ang dalawang katinigan, ipinapahayag itong kilos na di-sinasadya, pabaya o nagkataon.

Upang manatili ng diin ng dinidiinang ma- may tanging tuntunin hinggil sa diin sa banghay ang pandiwang ito {6-6.1.3  4.}.


7-3.5.1 Pandiwang ma-

(1) Bumubuo ng pandiwang balintiyak na may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping dinidiinan na ma-, mapa- at ma--an [1]. Pampalaugnayan at pansemantika itong halos magkakapareho; may kayarian ng kaganapan na {DB10/ft|fg} ang karamihan. Ang unlaping mapasa- ◊ ay ipinapalagay na unlaping hinango sa mapa- [1d].

(2) Gaya ng pandiwang may di-dinidiinang panlaping ma-; mayroon ding sakop ng pagsanib sa tahasan ang dinidiinang unlaping ma- [2]. Pandiwang tahasang may pagkakabago ng pagkakataon ang isa pang pangkat [3].

 
[1]ma-
mapa-
ma--an
[a] Nabasa ◊ ko ang sulat mo. {DB10/ft|fg}
 [b] Napatali ni Gina ang sintas. {DB10/ft|fg}
 [c] Hindi ko kasi malaman ◊ kung siya'y kumakanta lang o nalulunod na. {W Simo 3.3} {DB10/ft|fg}
mapasa-[d] … mapasaakin (akin ◊) ang kaharian mo. {W Dasal 3.29} {DB00/ft}
[2] Nagulat ◊ ako sa balita.{DB01?DT01}
[3] [a] Yan marahil ang salitang nababagay ◊ sa akin. {W Material Girl 3.1} {DT01/fy|fn}
  [b] Napatitig ◊ din siya kay Joe. {W Suyuan 5.2} {DT01/fg|fn}

PanlapiPandiwang madadalasDB00DB01 DB10

[1*] Pandiwang balintiyak
ma-maalaala madamạ marinịg maisip makilala makita {*} mapansịn makausap |ma+kausap| {*}. .ft|fg
mapa-mapatali..ft|fg
mapasa- mapasaakin ft..
ma--anmalaman |ma+alam+an| maramdamạn maranasan matagpuạn matutuhan {*}. .ft|fg
 mamalayan .       ft(S-L)|fy
mapag-, mapag--an, maipag{7-5.5}

PanlapiPandiwang madadalas

[2*] Pandiwa sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma-
mapa-
ma--an
madap DT00/fa?DB00/fp
magulat DT01/fy|fs?DB01/ft|fs
mabakas mapahiy DT00/fy?DB00/ft

PanlapiPandiwang madadalasDT00DT01 DT10

[3*] Pandiwang tahasan
ma-
mapa-
ma--an
(naritọ) {*} mapaiyạk maibạ malagạyfy ..
magisịng malapit mapalundạg fg ..
mapahamak .fy|fn.
maparaạn mapatingịn mauw. fg|fn.
matuto. .fg|ft

{*}   Walang pagkakabago ng pagkakataon.

7-3.5.2 Pandiwang maka-

Binubuo ang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon sa tulong ng kumpol-panlaping maka- [1].

 
[1]maka-Nakakita ◊ ako ng duwende. {DT10/fg|ft}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

maka-makakita fgfg|ft.
 makadamạ makaranas makarinịg makakuha ..fg|ft.
maka- {*} makatulog fg...
 {*}   Karaniwan, ang pandiwang maka- ay pandiwang ma- na hinango sa pangngalan o pang-uri na may panlaping ka- (makausap {7-3.5.1}).


7-3.6 Pandiwang tahasang ma--an

Naglalarawan ng kalagayan o damdamin ang maliit na pulutong ng pandiwang tahasang may kumpol-panlaping ma--an; nasa fokus ang may-ari ng kalagayan o damdamin. Kasalungat ng pandiwang balintiyak na ma- sa itaas, wala itong pagkakabago ng kakayahan. Maaaring ilarawan ng pandako ang sanhi ng kalagayan o damdamin [1].

 
[1]ma--an Nahirapan ◊ kami ni Tan Sua sa pagbukas sa dalawang pinto ng tindahan. {W Nanyang 14.1}{DT01/fy|fs}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

ma--anmaguluhạn mahirapan matigilan fyfy|fs..
 mapilitan mawalạn ..fy|ft.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_11.htm
25 Oktubre 2010 / 19 Disyembre 2018

Palaugnayan ng Wikang Filipino
Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/11)

Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika