7 Mga Isa-isang Uring Pampalaanyuan ng Pandiwa

7-0 Dalasan ng mga pandiwa

Sa kabanatang ito, ipinapakita ang dalasan ng mga pandiwa. Binibilang ang mga paggamit ng anyong pandiwa kasama ang pandiwari (hindi ang pangngaldiwa) sa Pagtitipong Panggawaan {1-1.2 (3)}. Ibinibukod ang talahanayang "Pandiwang madadalas" sa "Pandiwa". Sa mga una, limbag ng pandiwa sa maliliit na titik ang naglalarawan na walo o di lubhang paggamit, sa mga pangalawa tatlo o di lubha. Nasa Talasalitaang Pambalarila may mas masusi na kabatiran. May tandang ⬧ ang pandiwang nawala sa Pagtitipon.

Katulad ng sa ibang kabanata, minamarkang ◊ ang ilang salita kung ito'y nasa Talasalitaang Pambalarila.


7-1 Mga pandiwang tahasang payak (ma-, mang-, -um- at mag-)

(1) Pinapangalanang pandiwang tahasang payak ang mga uri ng pandiwang may panlaping ma-, mang-, -um- at mag-.

PanlapiD00 DT../fy
DT00/fgDT01DT10 DT11

ma-.++++(+) (+). {7-1.1}
mang-
.++ +++++(+) {7-1.2}
-um-++++++ +++{7-1.3}
mag-.(+)++++ ++++ {7-1.4}

Ipinapakita ng talahanayan ang kawalan ng malinaw na kaugnayan ng palaugnayan at paglalapi. Gayunman maaaring makita ang ilang mahinang kaugnayan, ngunit mas malaki ang pagkakaiba-iba sa loob ng mga uring ito {7A-101}.

(2) Dapat ipalagay na di-tumpak ang isang pangkat ng pandiwang {DT00}. Nawalan ito ng pantuwid dahil nasa loob ng ugat-salita ang pansemantikang pantuwid nito. Maaari itong binuo sa pamamagitan ng lahat ng panlaping tahasang payak (mga halimbawa magutom ◊, mangitlọg, umitlọg, lumindọl {D00}, magbahay).


7-1.1 Pandiwang tahasang payak na may unlaping ma-

(1) Ginagamit na malawakan ang unlaping ma- sa wikang Filipino. Bukod sa pandiwang tahasan, bumubuo rin ito ng pandiwang balintiyak at pang-uri {7A-111 Θ}. May pagsanib sa tahasan at balintiyak ang pandiwang ma- {6-3.3}; pati ang ilan sa pandiwang ma- at mapa-, tingnan sa talataang (4).

DT00DT01
DT00DT01 DT10
PanlapiPandiwang madadalas fyfy
fg fgfg

ma-
(ma- (1) ◊)
maanọ mabuhay mawal (naritọ {*}) fy....
magalit mahiy matakot fyfy|fs...
 maawa .fy|ft...
 makinịg matulog maup ..fg..
 manoọd ..fg.fg|ft
 mabahala masanay .. .fg|ft.
 mainịs makinabang .. .fg|fs.
 manatili fy.{DT001/fy|P-L}
 magịng ..fg{DT001/fg|P-L}
{*} Dahil sa pangalawang diin sa unang pantig, bahagi ng kumpol na {7-3.5.1 [3*]} ang salitang naritọ, nariyạn, naroọn.

(2) Ang karamihan sa pandiwang ma- ay pandiwang panlagay. Karaniwang wala itong pandako o pantuwid [1] {DT00/fy}; ngunit mayroon ding pandako ang ilang pandiwang panlagay {DT01/fy|fK}.

Iba pang pandiwang ma- ang naglalarawan ng kilos na katamtaman. Karaniwang wala itong kaganapan sa tabi ng paniyak {DT00/fg} [2]. Mayroon ding pandiwang may pandako o pantuwid [3]. Tiwali ang mga anyo ng pandiwang magịng ◊ [4], yata pandiwang dinaglat na ma-. Mayroon itong panlapag na walang pang-angkop bilang kaganapan {6-2.3 (3)}.

 
[1]"Salamat, pero hindi ako nagugutom. {W Nanyang 12.28} {DT00/fy}
[2]Inutusan niya akong maligong mabuti. {W Damaso 4.5} {DT00/fg}
[3]... dahil baka isipin niyang sa kanya ako naiinis. {W Piso 3.2} {DT01/fy|fs}
[4]... nang maging malinaw sa kanya ang lahat. {W Bulaklak 8.32} {DT001/fg|P-L}

(3) Maliban sa ilang kataliwasan, walang pandiwang tahasan na ma- ang binubuo kung may pang-uring ma- sa angkang-salita {7A-112}. Kung gayon, ginagamit ang panlaping mang-, -um- at madalang ang mag- upang bumuo ng pandiwang panlagay.

(4) May pulutong ng pandiwang ma-, ma- at mapa- sa pagsanib ng tahasan at balintiyak. Kung tahasan ang pandiwang ma- ay wala itong pagkakabago ng kakayahan. Kasalungat nito, karaniwang may pagkakabago ng pagkakataon ang pandiwang ma- at mapa- kung nagagamit na pandiwang tahasan.

Sakop ng pagsanib sa tahasan at balintiyak ng pandiwang ma-, ma- at mapa-
Panlapi

ma-Tahasan tingnan sa itaas.
Pagsanib at balintiyak → {7-3.1 [2*]}
ma-, mapa-Balintiyak → {7-3.5.1 [1*]}
 Pagsanib → {7-3.5.1 [2*]}
 Tahasan → {7-3.5.1 [3*]}
Pagpuna: Hindi payak ang pandiwang ma- at mapa-.

(5) Pandiwang ma- din ang mga anyong hinango sa panghalip na pamatlig gaya ng naritọ{7A-113}.


7-1.2 Pandiwang tahasang payak na may unlaping mang-

(1) Pandiwang tahasang payak ang binubuo ng unlaping mang-. Nagmumula sa mang- ang mga pandiwang mam- at man- sa pamamagitan ng pagbabago ng tunog {7A-121}. Malimit na kinakaltas ng unang katinig ng ugat-salita. Dapat ibukod sa mga pandiwang may tumpak na panlaping ma- ang pandiwang mang- na may pagbabago ng panlapi (halimbawa: mamulạ (pulạ ◊) [mʌ.mʊ'lʌ] |mang+pula|).

DTDT00DT01 DT10DT11
PanlapiPandiwafyfg fgfgfg

mang-mangilạn-ngilạn (nanditọ)fy ....
  mangibabaw mamuhay manginịg mamatạy mamulạ .fg...
 mamalagi |mang+palagi| manirahan |mang+tirahan|. .fg|fn..
 maniwala ..fg|fp?ft..
 mamahala ..fg|fp?ftfg|fp?ft.
 mamilị .fg.fg|ft.
  mamigạy manghing ...fg|ftfg|ft|fp
 mangahulugạn {DT001/fg|P-L}

(2) Ilang pandiwang mang- ang naglalarawan ng kalagayan o pagpapatuloy [1]. Mas malaki ang pulutong ng pandiwang mang- na naglalarawan ng kilos na katamtaman. Wala itong kaganapan sa tabi ng paniyak {DT00/fg} [2]. Mayroon ding pandiwang mang- na may fokus na tagaganap at pati may pandako o pantuwid [3 4]

 
[1]Mangilan-ngilan ◊ lamang ang mga ilaw sa poste. {W Anak ng Lupa 3.5}{DT00/fy}
[2]Sesenta y kwatro anyos na si Joe at namatay ◊ ang kanyang asawa. {W Suyuan 3.4}{DT00/fg}
[3]Siya ang namamahala ◊ sa gawaan.{DT01/fg|fp?ft}
[4]Nanghihingi ◊ siya ng pagkain. {DT10/fg|ft}
[5]Hay, bakit nga ba ako nandito (dito ◊) sa tabi mo? {W Madaling Araw 3.7} {7A-113}{DT00/fy}


7-1.3 Pandiwang tahasang payak na may gitlaping -um-

PanlapiPandiwang madadalas D00D../fy
DT00DT01 DT10DT11

-um- lumindọlkumidlạt umulạnf0.. ...
  bumah f0..fg|fn..
 lumipas .fy?fg....
 lumitạw sumagọt tumay. .fg...
 dumaạn sumama sumunọd tumulong.. fgfg|fK..
 tumigil (1).. fgfg|ft..
 umalịs lumabạs pumasok umuw.. fgfg|fnfg|fn.
 kumain tumawag. .fg.fg|ft.
 bumalịk dumatịng lumapit pumuntạ tumigil (2) tumingịn ...fg|fK..
 umakyạt lumipat.. .fg|fnfg|fn.
  bumarịlpumatạy ...fg|ftfg|ft.
  bumaling ...fg|fn.fg|ft|fn
 bumilị gumamit gumaw kumuha ....fg|ft.

(1) Maaaring makita sa talahanayan na hindi nakalitaw ang pag-uuring pampalaugnayan ng pandiwang -um-. Pinakamalaki ang uring {DT01} at {DT10} (halos katumbas ang dalawa). Napakaliit ang mga uring {D00} at {DT../fy}.

(2) May pandiwang -um- na walang paniyak {D00/f0}. Naglalarawan ito ng pangyayaring pangkalikasan [1]. May ilang pandiwang panlagay na {DT00/fy}. Kung ginagamit ang panlaping ma- para sa pagbuo ng pang-uri ay ibang panlapi (-um- o mang-) ang dapat gamitin upang buuin ang pandiwang panlagay [2a|b] {7A-112}.

Naglalarawan ng kilos na katamtaman ang mga pandiwang -um- sa uring {DT00/fg}. Wala itong pandako o pantuwid [3]. Katamtaman din ang ilang pandiwa kung ginagamit na walang pandako o pantuwid {DT00/fg} [4] kahit maaari ding gamiting may pandako o pantuwid. Mayroon ring pandiwang {DT00/fg} na may tagatiis sa loob ng ugat nito [5].

 
[1]Umuulan ◊ na. {D00/f0}
[2][a] Kapwa sila masaya. {W Angela 3.13}{U}
 [b] Biglang sumaya ◊ ang malaking bahay. {W Mumo 3.8}{DT00/fy?fg}
[3]Tapos na ang tulog, tumayo ◊ na kayo. {DT00/fg}
[4]Kasama naming kumakain ◊ si Ang Taoke. {W Nanyang 6.6} {DT00/fg}
[5]Umitlog kahapon ang inahing manok. {DT00/fg}

(3) Malaki ang pulutong ng pandiwang -um- na may pandako {DT01}. Doon nabibilang ang pandiwa ng paggalaw na may pandakong panlunan [6], pati ang pandiwang naglalarawan ng tagatanggap [7]. Pag dinadagdagan ng pantuwid (tagatiis) ang pandiwang {DT01} ay bumubukal ang pandiwang {DT11} [8]. Marami ding pandiwang -um- na may pantuwid {DT10} [9]. May ilang pandiwang -um- na maaaring magkaroon ng pandako o pantuwid upang ipahayag ang katungkulang panlunan [10a|b].

 
[6]Pumunta ◊ siya sa palengke. {DT01/fg|fn}
[7]Sino ang tutuong ◊ sa akin kundi ikaw?{DT01/fg|fp}
[8]Hindi [siya] bumaling ◊ ng tingin sa mga dindaanan. {W Suyuan 5.6} {DT11/fg|ft|fn}
[9]Mam, ba't ka mahilig bumili ◊ ng mga alahas? {W Simo 3.1} {DT10/fg|ft}
[10][a] Biglang umakyat ◊ ang dugo sa kanyang ulo. {W Karla 5.201}{DT01/fg|fn}
 [b] ... at nagsimula siyang umakyat ng bundok. {W Samadhi 4.1} {DT10/fg|fn}

(4) May tanging tabu {*} ang pandiwang nagpapahayag ng tagatiis na binibigyan ng malakas na hirap o pinsala. Halimbawa ang mga pandiwang bumarịl, pumalo, pumatạy ◊, sumakạl. Kung hayop ang tagatiis ay walang problema kung paggamit ng pantuwid. Kung mga tao ang tagatiis di-karaniwan ang paggamit ng pantuwid; kung tanging tao ang tagatiis, madalang ito; at kung may pangalan ang tao, ipinagbabawal ito.

{*}   Galing ang salitang tabu sa wikang Tongan na sinasalita sa kapuluang Tonga sa Karagatang Pasipiko. "Pagbabawal sa mga salita, anyo ng pagkilos, at iba pa na tinakda ng kaugaliang panlipunan." { UPD tabu, taboo [Ing]}.

(5) Ilang angkang-salitang ang may pandiwang mag- sa tabi ng pandiwang -um- {7-1.4 (3)}.


7-1.4 Pandiwang tahasang payak na may unlaping mag-

(1) Malinaw na nagpapahiwatig ng pandiwang tahasan ang panlaping mag-, sapagkat walang pandiwang balintiyak na binubuo sa tulong ng kumpol-panlaping may mag- at halos walang paggamit sa ibang bahagi ng panalita. Bukod dito pinapanatili ang ugat-salita kung binubuo ang anyong pambanghay (walang gitlapi sa loob ng ugat, walang pagbago ng diin). Maaaring lumikha ng bagong salitang may unlaping mag-, palaging maliwanag na ito'y pandiwang tahasan. Tinatawag namin itong di-tumpak na pandiwang mag-; tinatalakay ang mga ito sa pangabit:

(2) Kabuuran ng pandiwang mag-

PanlapiPandiwang madadalasDTDT00 DT01DT10DT11
fyfg fgfgfg

mag-magtakạfy ....
  magsawa fy|fs....
 mag-isạ magkita magsalit magtrabaho. fg...
 maghintạy magtanọng. fgfg|fKfg|ft.
 mag-aral magbago .fg.fg|ft.
 maglingkọd magmul magpatulọy |mag+patuloy| ..fg|fK..
 magdalạ maghand magtapọs {*} ..fg|ftfg|ft.
 magbayad ...fg|ft.
 magbigạy maglagạy ....fg|ft|fK
mag-Pandiwang may pandiwang -um- sa angkang-salita
  magsayạ fy....
  maglakạd {*} .fg...
  magsulạt {*} .fg.fg|ft.
 magbalịk magpuntạ magtungo ..fg|fK..
 magbilị maghanạp {*} magpasok ...fg|ft.
 {*}   !! May diin sa huling pantig kahit may diin sa ikalawang pantig mula sa huli ang ugat-salita.

(3) Malaking pulutong ang mga pandiwang mag- na may fokus na tagaganap at wala iba pang kaganapan {DT00/fg} [1]. Madalas na idinadadagdag ang kaganapan ng tagatiis {DT10/fg|ft} [2a]. Maaaring ibukod ang mga ito sa pandiwang tahasang -um- na walang pantuwid ({DT00} at {DT01}) [2a|b], ngunit maraming kataliwasan (halimbawa bumilị - magbilị ◊).

Kung tumuturing sa isa pang pandakong panlunan o tagatanggap ang yaring mag-, bumubukal ang mga pandiwang {DT11/fg|ft|fK} [3].

 
[1]Hindi ko naitanong kung saan siya nag-aaral ◊. {W Estranghera 3.10}{DT00/fg}
[2][a] Naghanap ◊ sila ng isang tahimik na lugar. {W Nanyang 22.11} {DT10/fg|ft}
 [b] Mahirap daw ang humanap ng pera. {W Piso 3.4} {DT10/fg|ft}
[3]Mabuti pa kayo, nagbibigay ◊ sa akin ng pagkain. {W Angela 3.5} {DT11/fg|ft|fp}

Bukod sa nasabing malaking pulutong, may ilang pandiwang mag- na {DT00/fy} at isang pulutong na may pandako [4a]; ilan sa mga pandiwang ito ay ginagamit kasama ang pantuwid o pandako [4a|b].

 
[4][a] Kay ganda pala ng nars na nag-alaga ◊ sa kanya! {W Nanyang 13.8}{DT01/fg|fp?ft}
 [b] Nasubukan naming mag-alaga ng pusa. {W Nanyang 14.1} {DT10/fg|fp?ft}

(4) Sa ilang angkang-salita ay karaniwang ginagamit ang pandiwang balintiyak; pandiwang tahasang mag- ang binubuo lamang kung talagang dapat gamitin ang pandiwang tahasan. Sa angkang sabi ◊, ginagamit ang pandiwang balintiyak na sabihin [5b]. Madalang lamang ginagamait ang pandiwang tahasang upang tanungin ang tagaganap [5a] at upang buuin ang pangngaldiwang pagbubukạs. Sa dalawang kalagayan, ipinagbabawal na gamitin ang pandiwang balintiyak {12-4.3} {6-6.5}.

 
[5][a] Sino ang magsasabi ◊ ng totoo?{DT10/fg|ft}
 [b] Hindi ko alam kung bakit niya sinabi ang gayon. {W Lunsod 3.12} (Dalasan sa Pagtitipng Panggawaan: |sabihin : magsabi : pagsasabi ↔ 200:8:7|){DB10/ft|fg}

(5) Hindi lamang binubuo ang pandiwang mag- mula sa ugat-salita kundi pati mula sa pandiwa (halimbawa magpumilit (pilit ◊) |mag+(um+pilit)| {7-8.3}) o pang-uring may panlapi (halimbawa magmalupịt |mag+(ma+lupit)|). Maaari ring buuin ang mga pandiwang mag- na nanggagaling sa pariralang makangalang may panuring (magmagandạng umaga, magdalawạng isip (dalawa ◊) {7A-141 (2)}).

(6) {Θ}  Mga panlaping mag- at pag-:

[9] {6-4 [1]} ma- mang- -um- mag- mag- (T)
[10] {6-4 [4]} magpa- mag- (L)
[11] {6-4 [2]}   makapang- maka- makapạg- pag- (T)
[12] {6-4 [5]} makapạgpa- pag- (L)
[13] {ND} pa- pang- pag- pag- (T/L)

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_09.htm
28 Oktubre 2010 / 19 Disyembre 2018

Palaugnayan ng Wikang Filipino
Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/09)

Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika