Talasalitaan u - uo

° [ubaya].{X} Ugat ng salita
° magpaubaya {DT10}.
° ipaubaya {DB}. Ipinaubaya ko ang pagluluto sa aking kapatịd. Ipaubaya ni Juạn ang kanyạng karapatạn sa lupa.
° paubaya {N}.
 ° mapagpaubaya {U/mapag+ubaya}. Mapagpaubaya siyạ sa mga kuru-kuro ng ibạ.

° ube, ubi (Dioscera alata).{N/X} Pangngalan
ube, kulay ube {J}.

° ubọ.{N/X} Pangngalan

° ubod.{N/X} Pangngalan
… isạng matandạng hukluban na ubod ng yaman. {W Material Girl 3.7}. Ubod nang init doọn. {W Sabong 8.22}.
° ubod {J}. … ang pinakaubod ng loobin ng bawat isạ. {W Salazar 1996 1.1.17}.
lumpiyạng ubod
pang-ubod Gr { Nolasco 2006 p.1}.

° [ubos].{X} Ugat ng salita saịd
° ubọs {U/}. Ubọs na ang librọng iyọn.
° ubọs na ubọs {U L U}. Ubọs na ubọs ang lakạs niyạ.
° ubusin {DB10}. Ubusin mo na ang gatas.
° ubos {DB//X ☺} = inubos. Ubos na ang gatas.
° ubusan {DB20/fb|fa|fp}.
° ubusan (2) {DB10/fb}. Naubusan kamị. Naubusan silạng pareho ng hiningạ at sabạy pa silạng humiga sa ruweda. {W Sabong 8.32}.
° maubos {DB10}. Naubos na ang pera. Naubos na ang pagkain. Naubos ni Ana lahạt ng bigạas.
° ubos {DB//X} = naubos. Ubos na ang pera. Ubos na ang pagkain.

° udyọk.{N/X} Pangngalan
mag-udyọk {DT01}. Sino ang nag-udyọk sa iyọng gawịn iyọn? Noọn ko lang naramdamạn ang isạng napakatindịng damdaming nag-uudyọk sa akin … {W Damaso 4.2}.

° [ug].{X} Ugat ng salita
umug {DT00}. Umug sa lindọl ang bahay namin.
ugaịn {DB10}. Huwạg mong ugaịn ang mesa. Inug ng hangin ang bangk.
umuug {J//DT/E}. Umuugạng silya. Umuugạng ngipin.

° ugali.{N/X} Pangngalan
Ugali niya ang bumangon nang maaga. Hind ko maintindihạn ang ugali niyạ. Ugali niyạ ang magnakaw.
ugaliạn {N}. Pagbago sa matandạng kaugaliạn.
kinaugaliạn {J}. Kinaugaliạng lugạr niyạ.
pinagkaugalian {J}.
nakaugaliạn.

° ugạt.{N/X} Pangngalan
ugạt (2) {N}.
ugạt (3) {N}.
mag-ugạt, magkaugạt {DT00}.

° ugm.{X} Ugat ng salita
mag-ugm {DT10}, pag-ugmaịn {DB10} {8-5.3}. Pag-ugmaịn ang mga salitạng may parehong kahulugạn.
iugm {DB11}. Iugma mo sa tanọng ang tamang sagọt.
magkaugm / magkakaugm {J}.

[ugnạy] |50|. {X} Ugat ng salita
° mag-ugnạy {DT} |2|.
° iugnạy {DB11} |1|. … upang matiyạk ang impormasyọng iniuugnạy sa paks. {W Aganan 4.3.1.2}.
makaugnạy {DT01} |1|. Mahigpịt na nakaugnạy ang bituịn kay Hesụs at kay Bịrheng Maria. {W Ambrosio 2006 2.58}.
° pag-ugnayịn {DB10}. Pag-ugnayịn mo ang dalawạng dulo.
° magkaugnạy {DT00/fr} |2|. Gayunmạn, totoọng magkaugnạy ang dalawạ [na usapin]. {W Almario 2007 3.3}.
makipạg-ugnayan {DT00, DT01} |2|. Minsạn, nakipạg-ugnayan kamị sa bangk ng mga magulang ni Melody. {W Angela 3.20}.
° pagkakaugnạy {ND} |10|. Sa ganitọng pagkakaugnạy ng wika at kultura. {W Salazar 1996 0.2}.
pakikipạg-ugnayan {ND}. Buhay na pakikipạg-ugnayan ng tao sa kapuw tao. {W Cao 2013 3.31}.
° ụgnayan |5|, kaugnayạn |4| {N} . Kung pinilị lamang nilạ kahit ang Espanyọl ay nagtatamasa sana tayo ng higịt na matalik na ụgnayan sa Espạnya at mga bans sa Amerika Latina. {W Almario 2007 3.2}.
° pagkakaugnạy (2) {N} F (link, sa kompyuter).
° palaugnayan {N}.
° kaugnạy {U} |12|. At kaugnạy nito, mahirap gamitin ang Filipino … {W Almario 2007 3.4}.

° ugong.{N/X} Pangngalan
umugong {DT00}. Parang may kung anọng umuugong sa utak ni Tan Sua. {W Nanyang 13.27}.

° uh.{N/X} Pangngalan
umuh {DT00}.

° uhaw.{N/X} Pangngalan
Pinatịd ng malamịg na tubig ang uhaw niyạ.
uhạw {J}. Uhạw na uhạw akọ. Uhạw na lupa. Uhạw ang Tigạng na Lupa. {W Uhaw}.
mauhaw {DT00}. Nauuhaw ang aso.

° uhog.{N/X} Pangngalan
mag-uhog {DT00}.
uhugin {DT00} {7-2 (2)}.
malauhog {J}.

° ukit.{N/X} Pangngalan
May ukit sa mesa para sa lapis.
umukit, mag-ukit, ukitin, ukitan {V.}. Umikit siyạ ng magandạng bandeha.
iukit {DB10}. Iniukit niyạ sa padẹr ang kanyạng pangalan.

ukol |20|. {O/X} Pang-ukol
ukol sa {O TK} |10|. Librọng isinalin sa sariling wika ukol sa kultura o lipunang ibig aniban. {W Salazar 1.3.3}.
° ukol {U} |0|.
° mag-ukol {DT10} |2|.
° iukol {DB10} |3|. Dahil sa pagtataguyod na iniukol ng mga paaralan. {W Plano 3.47}.
° maiukol {DB10} |1|.
° maukol. {DB} |1|. Ganito rin ang nauukol sa ugali , damdamin at isip ng Pilipino. {W Salazar 1996}.
pag-ukulan {DB10/ft|fg} |4|. Isạ itọng usapịn na kailangan pang pag-ukulan ng pansịn. {W Cao 2013 3.32}.
° pang-ukol {N} Gr.

° ulam.{N/X} Pangngalan
… ipinagbabalot ko siyạ ng bahaw at tirạ-tirạng ulam. {W Angela 3.2}.

ulạn. {N/X} Pangngalan
° ulạn {N} |18|. Nabas ng ulạn ang bestida ni Isha. {W Nanyang 13.13}.
umulạn {V00} |3|. Kapạg nagsimul nang umulạn. {W Ambrosio 2006 2.37}. Umuulạn na.
° paulanạn {DB20}. Pinaulanạn ng regalo si Maria ng kanyạng mayamạng tiyạ.
° tag-ulạn {N}.
° ulanạn {N}. Kailangan ialịs ang sampạy sa ulanạn.
° maulạn {J}. Mga buwạng maulạn ang buwạn ng Hụlyo at Agosto.

° ulạng (Homaridae).{N/X} Pangngalan
At hind akọ si 'lobster', akọsi Ulạng! {W Gubat 3.32}.

° ulap.{N/X} Pangngalan ulop
mag-ulap {DT00}.
maulap {J}. Maulap na umaga.

° ulat.{N/X} Pangngalan
Ulat ng kita. Ulat ng bayan.

ul. {A/X} Pang-abay ≈ mulị
ul {A/HT} |30|. Maglalar ul kamị sa malakịng bahay. {W Mumu 4.3}. Ba't hind ka na lang ul humanap ng ibạ? {W Rosas 4.22}.
isauli {DB10/ft|fg} |6|. Inisauli ko ang napulot kay Ang Taoke. {W Nanyang 7.6}.
° magsauli {DT} |0|.
° pagsasauli {NV}.

° ulila.{N/X} Pangngalan
Maisasalbạ niyạ akọ mul sa pagigịng ulila sa magulang. {W Damaso 4.2}.
mangulila {DT01}.
maulila {DT00/fs}.
pangulilahan {DB10/fb|fa}.

° uling.{N/X} Pangngalan

° ulinig |5|.{N/X} Pangngalan ≈ dinịg |120|
Malakạs pa ang ulinig ng lolo mo.
ulinigin {DB10}.
maulinigan {DB10}. Ni wal man siyạng naulinigang may lumagpạk na kung anọng bagay sa harạp niyạ. {W Samadhi 3.3}.

ulit |17|. {N/X} Pangngalan ≈ mul ≈ ul
ulit {N} |2|. Ilạng ulit na ilulubọg sa ilog ang kaluluwạ. {W Ambrosio}.
ulit {A/LM} {9-5.3} |10|. Nang magsalit ulit si Buwaya. {W Gubat 3.6}. ° … si Tong at di na ulit lumingọn sa ilog. {W Gubat 3.6}.
° ulitin {DB10} |5|. Uulitin ko lamang na sabihin sa iyọ na … {W Daluyong 15.12}.
° ulit {DB//X} |5|. "Anọng pangalan mo?" ulit ko. {W Piso 3.6}.
° pag-ulit {NV}.
° pag-uulit {ND}. Pag-uulit ng pantịg o ng salit.
° ulitạn {N}. Salitạng ulitạn.
° paulit-ulit {J} |5|. Sa paulit-ulit na pakiusap ni Tan Tiak, pumayag na rin ang dalaga. {W Nanyang 13.8}.

° ulo.{N/X} Pangngalan
Napailịng na lang ng ulo si Langgạm. {W Gubat 3.29}. Matigạs kasị ang ulo mo. {W Pang-unawa 3.5}.
matigạs ang ulo {C-L/PS} sutịl= starrköpfig. Ayaw sumunọd ang batang matigạs ang ulo.
° ulo (2) {N}. Malusọg na pampalasa ang ulo ng bawang.
mangulo.
magsaulo {DT10} |1| {8-7.1}. Nagsaulo akọ ng bagong kantạ.
ulunạn {N}. Yari sa nara ang ulunạn ng kama.
° pangulo {N}.
 pangulo {J}.
pagkapangulo. Halalan para sa pagkapangulo.

° ulop.{N/X} Pangngalan

° umbọk.{N/X} Pangngalan
maumbọk {J}. Likọd na maumbọk.

° [umịt].{X} Ugat ng salita
umumit !! {DT10}.
mang-umịt {DT10}, mangumịt {DT10/mang+umit/ma-ngu-mit}. Nang-umịt siyạ ng manggạ.
umitịn {DB10}. Inuṃt ng batang lalaki ang pera.

° umpisạ.{N/Es} Espanyol ≈ simulạ
mag-umpisạ {DT10}. Mag-umpisạng magtrabaho.
umpisahạn {DB10}. Dahilạn upang umpisahạn ang kilos.

° umpọg.{N/X} Pangngalan
maumpọg {DT00, DT01}. Naumpọg siyạ sa dingdịng.

una. {UB/Es} Espanyol |una| = isạ., |primero| = una.
una {UB, U} |110|. Mul sa unang araw ng kaniyang panunungkulan. {W Cao 2007 3.22}. Unang kailangan.
° una {N, U} (una, nauunạ ⊥ ikalawạ, hulị sa dalawạ).
° noọng una {D.L J} |(5)|. Hind ko binigyạn ng halagạ ang mga salitạng iyọn noọng una. {W Dayuhan 3.3}.
° noọng unang panahọn {A.L U.L N} |(2)|. Sa mga yungịb nakatirạ ang mga tao noọng unang panahọn. Noọng unang panahọn, ang lahạt daw ng mga prutas ay hugis bilog. {W Prutas 3.2}.
° sa una {TK U?} |(2)|. Mga gubat sa una.
° manguna {DT00}. Nangunguna si Juạn sa pagsasayạw sa kanyạng barkada.
° umuna {DT00, DT01} .
° mag-una {DT10}.
° unahin {DB10/ft|fg} |4|. Palibhasa'y nanunuy na ang lalamunan, inuna ko ang baso ng malamịg na kapẹ. {W Nanyang 21.15}. Inuna niyạ ang paglalagạy ng dalawạng isdạng relyeno sa kawali. {W Nanyang 7.8}.
° iuna {DB10/ft|fg, DB11/ft|fg|fn}.
° iniuuna, iniuunạ {J//DB/E} (⊥ inihuhulị) Gr. Salitạng iniuunạ sa kạpwa salit. { SS prepositive}.
° maunạ {DT01} !! |4|. Naunạ pa si Bidong kay Lino sa pagbalịk sa kanilạng kubo. {W Daluyong 15.01}.
° naunạ, nauunạ {U//DT/N, U//DT/K} (⊥ sumunọd, sumusunọd). Maraming larawan sa nauunạng mga pahinạ.
° pangunahan {DB10/fn|fg} {8-6.2}. Pinangunahan niyạ ang kilusạn.
° mag-unahạn {DT00} |3|. Nag-unahạn sa pag-alịs mul sa pạrke ang mga tao. {W Nanyang 12.12}.
° pag-uuna {ND}.
° unahạn {N} |2|. Nasa unahạn.
° paunạ {N}. Huming siyạ ng paunạ sa kanyạng suwẹldo.
° pagkauna, karapatạng maunạ {N}.
pangunahịn {U} |20|. Mul sa pangunahịng kalsada. {W Nanyang 21.13}. Pangunahịng dahilạn.
paunạ {U} |1|. Paunạng salit. "…," paunạ ni Cris. {W Bulaklak 8.6}.
° kaunạ-unahan {U}. Itọ'y kaunạ-unahang pagtatangkạng malikom ang karaniwan at di-karaniwang salitạ. {W Tiongson 4.1}.
° sinauna {U}. Sinaunang Tagalog.

° unan.{N/X} Pangngalan

° [unawa].{X} Ugat ng salita
umunawa {DT01/fa|fp}. Ikạw ang bahalang umanawa sa kanyạng mga pagkukulang.
unawain {DB10}.
madalịng, magaạng unawain {D//J.L DB10/N}.
mahirap unawain {D//J DB10/N}.
° maunawaan {DB10} {7-3.5.1}. Hind ko naunawahan ang kanyạng sinabi.
mauunawaan {J//DB/F}.
pag-unawa {NV}, pang-unawa {N?}.
ipaunawa {DB10+01/ft|fi|fa} {7-4.1 (10)}.
° unawaạn {N} (kasunduan).
paunawa {N}.
pagkaunawa {N} |5|. Ang pagkaunawa at pag-ibig natin kay Jesu-Kristo ay nakulayan ng … {W Katesismo 3.31}. Malịng pagkaunawa.
pagkakaunawa {N} |0|.

° ungọs.{X} Ugat ng salita
kaungusạn {N}.

° unggọy.{N/X} Pangngalan

[unlạd]. {X} Ugat ng salita
° umunlạd {DT00/fg} |5|. Umuunlạd ang aking negọsyo.
° magpaunlạd {DT00+10/fh|fg} |0|.
paunlarịn {DB10/fg|fh} |6|. Malaya ang taong baguhin o paunlarịn ang kaniyạng wika. {W Plano 3.32}.
° pag-unlạd {NV}. ° Ang pag-unlạd ng sining sa Pilipinas.
pagpapaunlạd {NV}. Pagpapaunlạd ng bata.
maunlạd. {J}.

° unọs.{N/X} Pangngalan

° [untạg].{X} Ugat ng salita
° untagịn {DB10}.
° untạg {DB//X} = inuntạg, inuuntạg. "Bakit?" untạg mo sa akin. {W Madaling Araw 3.2}.

° unt.{X} Ugat ng salita
kaunt {N/ka-}. Bigyạn mo akọ ng kaunt. Uminọm ka ng kaunt nito.
untị-unt, pauntị-unt {J/&&}. Unti-unt ang paggalịng niyạ. Pauntị-unt, nalaman ko ang mga bagay-bagay tungkọl sa babaeng nakaitịm. {W Nanyang 11.5}.
° kaunt {J/ka-}. Maaari bangkuwentohan mo akọ nang kauntị tungkọl sa kapatịd ko? Siyạ ay may kauntịng katamaran.
kakaunt {J}. Kakaunt ang tao. Kakauntịng ulạn.
kaunt pa {D}. Kaunt pang tiyag.

° untọg.{N/X} Pangngalan
° iuntọg {DB11}. Iniuntọg niyạ ang kanyạng ulo sa padẹr.
° mauntọg {DT01/fa|fl} {7-3.5.1 [3*]}. Muntịk na siyạng mauntọg sa pintuan. {W Nanyang 13.27}.

° uọd.{N/X} Pangngalan
Sinisira ng mga uọd ang dahon ng mga halaman.

Wikang Filipino - Wakas ng Talasalitaan u - uo  
16 Marso 2019

Simula ng pahina   up - uw   Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika