Talasalitaan tum - tuy

° tumạnggong.{N/X} Pangngalan
:: Pansusong hayop na kauri ng aso (genus Vulpus), may matulis na nguso at malagọng buntọt.

° tumbạ.{J/Es} Espanyol

° [tumbạs].{X} Ugat ng salita
tumbasạn {DB}. Tutumbasạn ko ang lahạt ng binigyạn mo.
panumbasan {N}. Ang panumbasan ng pamatạy-kulisap ay 1000 sa 1.
panumbas {N, J}.
katumbạs {J}. Ang pagtang ay katumbạs ng pagsasabi ng oo. Pagtapatịn ng guhit ang mga larawan at mga salitạng katumbạs nito.

° tumpạk.{J/X} Pang-uri
Tumpạk ang kanyạng pasiyạ.
tumpạk Gr.
katumpakạn {N}.
di-tumpạk {D.J}. Di-tumpạk na pagkakasalin.
di-tumpạk {D.J} Gr. Pandiwang di-tumpạk. Panuring di-tumpạk.

° tumpọk.{N/X} Pangngalan
Tumpọk ng alahas. Tumpọk ng basura.
patumpọk {D}.

° tunaw.{DB/X} Ugat ng salita lusạw
tumunaw {DT10}, tunawin {DB10}. Ang matindịng init ay tumutunaw ng bakal. Tinuutunaw ng matindịng init ang bakal.
magtunaw. Nagtunaw siyạ.
° matunaw {DT?DB}= schmelzen, sich lösen in. Natutunaw sa tubig ang asukal. Natutunaw na ang sorbetes.
tunạw {DB/X}. Tunạw na ang sorbetes.
maaaring matunaw. Maaaring matunaw sa tubig ang asịn.
di-matunaw {J} !!. May mga tambalang kimikọng di-matunạw sa tubig.

tunay |100|. {U/X} Pang-uri
tunay {U} |{U}, {A//U} ↔ 60|. Hay naku, tunay ang kasabihan, di ba, Mars? {W Rosas 3.5}.
° tunay {P-P=P-U} |<5|. Hay naku, tunay ang kasabihan, di ba, Mars? {W Rosas 3.5}.
° tunay {P-L=P-U}. Marahil ay itọ ang tunay na madaramạ. {W Uhaw 3.10}.
° tunay {P-L=P-A}. Tunay ngạng nakaaalịw ang panitikạn …. {W Liwayway 3.6}.
° magpatunay {DT10} |1|.
patunayan {DB10/ft|fh=fg, DB10/ft(C-)|fh=fg} |6| {7-4.1 (8)}. Pinatunayan niyạ kung paanong mul sa nakalipas … {W Plano 3.9}.
mapatunayan {DB10/ft(C-L)|fh=fg} |4| {7-4.2}. Mapatutunayanan ko rin sa kanilạ na hind lahạt ng mga magulang ay tama. {W Estranghera 3.7}.
° katunayan {N} |20|. Sa katunayan ngạ, bago nakilala ang panitikạng panrehiyọn bilang bahagi ng panitikạn ng Filipinas. {W Plano 3.39}.
° katunayang pangwika F Gr {1-6.3 (3)}.
° patunay {N}.
° di-tunay {U}.

° tunganga.{J/X} Pang-uri
mapatunganga {DT01/fa|fl} {7-3.5.1 [3*]}. Halos napatunganga siyạ sa pagtingịn. {W Nanyang 13.8}.

° tungg.{N/X} Pangngalan
Inubos niyạ sa isạng tungg ang lamạn ng baso.

° tungg (2).{N/X} Pangngalan
tunggạ-tungg {N/&&}.

° tunggal.{N/X} Pangngalan
tunggalian {N}. Tunggalian ng katutubo at Hudenyo-Kristyano. { Constantino 1996 p.124}.
katunggal {N}.

° tungk.{N/X} Pangngalan ≠ tuktọk
Paglaruạn ang tungk ng aking ilong. {W Madaling Araw 3.1}.

° tungkọd.{N/X} Pangngalan

tungkọl |45|. {O} Pang-ukol
tungkọl sa {O TK} |40|. Isạng pitak tungkọl sa sining at kultura ng bans. {W Liwayway 3.6}. Dapat mayroọn kang gagawịn tungkọl dito. {W Cao 2013}.

° [tungkọl] (2).{X} Ugat ng salita
tungkulin. Hind ko tungkulin ang mamula. Tungkulin ng mga salit sa pangungusap. Sino'ng nagbigạy sa'yọ ng tungkulin na yạn? {W Gubat 3.36}.
mamungkulan {DT00/fa}.
pamamamungkulan {NV}. Mul sa unang araw ng kaniyang panunungkulan. {W Cao 2007 3.22}.

tungo |80|. {O/X} Pang-ukol
tungo sa {O TK} |20|. Wikang-tulạy tungo at mul sa ibạng pagkakultura. {W Salazar 1996}.
tumungo {DT01/fg|fn} |8|. Binalak kong tumungo sa tinitirhạn ng aking kasama. {W Daluyong 15.28}.
magtungo {DT01/fg|fn} |20|. Magtutungo sila sa Kabisayaan. {W Dayuhan 3.10}.
° pakikitungo {N} |5|. Alanganing mainit at alanganing malamịg ang pakikitungo niyạ sa akin. {W Nanyang 22.2}. Mabuting pakikitungo. Mahusay na pakikitungo.
° patungo sa {O?U TK} |20|. Ginagamit nilạng daạn patungo sa langit ang balangaw o bahaghari. {W Ambrosio 1.12}.

° tunọg.{N/X} Pangngalan
Narinịg mo ba ang tunọg?
matunọg. Mayroọn siyạng matunọg na tinig.
tunọg {N} Gr. Unang tunọg / hulịng tunọg.
palatunugan {N} Gr.
pantunọg {J} F Gr (⊥ pantinịg). Pariralang pantunọg.

° tuntọn.{X} Ugat ng salita
panuntunan {N}. Ang mga panuntunan ng paggalang.
tuntunin, alituntunin {N}. Pag-aralan ninyọ ang mga tuntunin ng lar.
palatuntunan {N}. Naaayon ang mga bagay na iyạn sa palatuntunan ng pangasiwaan. Palatuntunang gaganapịn sa araw ng kanilạng pagtatapọs.

° tuntọng, tungtọng.{N/X} Pangngalan ∼ takịp
Tuntọng ng palayọk.

[tuọd]. {X} Ugat ng salita
[turan] !! |25|.
 tinuran {N//DB/D} |(3)| . Nahabạg akọ sa tinuran ni Fernando. {W Angela 3.21}.
naturan {U//DB/D} |(20)| {6-6.1.1 4.}. Mga delegado sa naturang kumbensiyon. {W Almario 2007}.
turan {DB/W ? DB//X} |(1)|. "…," turan niyạ sa akin. {W Krus 3.3}.
° katuturạn {N/ka-&-turan}. Katuturạn ng pangngalan { Aganan 1999 p.22}.

° tuọd (2).{N/X} Pangngalan
Tuọd ng punong-akasya.

° tuọn.{N/X} Pangngalan
tumuọn, tuunạn {V}. ... dahil napupuwẹrsa ang bata at ang guro na tumuọn sa wika sa halịp na sa Aghạm at Matematikạ. { LIW 28 Mayo 2007 p.31}.

° tuọs.{X} Ugat ng salita
tumuọs, magtuọs, tuusịn {V.}. Tinuọs ko ang magugugol namin sa paglalakbạy.
pagtutuọs {N/G}. Mal ang ginaw niyạng pagtutuọs sa mga ipinagbilị at binilị.
tuusạn {N}.
° tuusịn {N, J}.
pantuọs, panuọs {N, J}.
katuusan {N}. Magkano ang katuusan ng gugol?
palatuusan {N}.
tagatuọs {N}. Magigịng siyạ ang tagatuọs ng negọsyo namin.

° tupạd.{X} Ugat ng salita
tumupạd {DT01/fa|fp}. Tumupạd siyạ sa aming kasunduan.
° tumupạd ng tungkulin (bilang) {DT10 MC N}.
tuparịn, tupdịn {DB10}. Tinupạd ko ang aking pangako sa kanyạ.
matupad. Pangakong hind natupạd.
ipatupạd {DB10}.
° katuparan.
Katuparan ng kanyang pangarap.
isakatuparan {DB00} |3| {7-7.1}. Sisikapin naming isakatuparan ang nakasaạd sa ating Konstitusyon … {W Aquino 2010 3.17}.

° tup.{N/X} Pangngalan tiklọp
tumup {DT}.
magtup {DT}.
tupiịn {DB}.
tupiạn {DB/fp?fl|fa}. Tupiạn mo ang baro ng bata.

° turantuọd.
° turing.DB/X} Ugat ng salita
ituring, turingan {DB10, DB101}. Turingan mo ang iyọng gustọ. Ituring mo akọng iyọng kaibigan.
° turing {DB/X ☺} {6-6.3} = itinuring. Kaibigan ang turing ko sa kanyạ. {W Rica 5.3}.
° sa turing {TK N}.
° turing, panuring, panturing {N, J}.

° [turing] (2) Gr.{X} Ugat ng salita
° tumuring {DT01} Gr. Tumuturing sa mga pandiwa ang mga pang-abay. Tumuturing ang maliit sa bahay.
° magturing {DT01} Gr. Ang pang-abay ay salitạng nagtuturing sa pandiwa, pang-uri at kạpwa pang-abay.
° turingan (2) {DB10} Gr. Tinuturingan ng maliit ang bahay.
° ituring (2) {DB01} Gr. Itinuturing sa maliit ang bahay.
° panuring, turing, panturing {N, U} Gr. Panuring sa pangngalan. Maliit ang panuring sa bahay.
° makaturing {U} Gr.

turo. {N/X} Pangngalan
turo {N} |1|.
° magturo {DT10/fg|ft} |3|. Suweldo ng mga gurong magtuturo gamit ang Filipino. {W Cao 2013 3.9}.
ituro {DB10/ft|fg, DB11/ft|fg|fp} |20|. Itinuro niyạ ang dinaanan namin. {W Piso 3.4}.
maituro {DB11/ft|fg|fp} |4| {7-3.3}. Katutubong salit para maituro sa kanilạ. {W Dasal 3.14}.
magpaturo {DT10+01/fh|ft|fg} {7-4.1 (7)}. Magpapaturo akọ ng Alemạn kay Juạn, puwede ba itọ? .
° pagtuturo {ND}. Kagawarạn ng Pagtuturo.
° hintuturo.

° turọk.{N/X} Pangngalan
magturọk, iturọk (1).
magturọk (2) {DT00}. Hind masakịt magturọk ang nars na iyọn.
iturọk (2) {DB10}.
turukạn {DB10/fb|fa}.
pagturọk, pagtuturọk {N/G}.
turukan ng aspilị {N}.

° [turọl].{X} Ugat ng salita
paturọl. "Na sanay ako," turọl ni Cris.
paturọl (2) {N} Gr.

° turọn{N/Es} Espanyol ≈ sagimịs

° turumpọ.{N/Es} Espanyol
Mabilịs nang umiikot ang turumpọ.

° tuso.{J/X} Pang-uri

° tusok.{X} Ugat ng salita
magtusok, matusok, tusukin, itusok.
pantusok.

° [tustọs].{X} Ugat ng salita
magtustọs {DT11}.
tustusạn {DB20}. Tinutustusạn ninyọ ang pag-aaral ng inyọng mga anaḳ. [{W Rosas 4.6}].
° panustọs, pantustọs. Upang may pantustọs, isinangl niyạ ang isạng p̣res na hikaw at kuwintạs na regalo ng kanyạng amạ. {W Unawa 3.8}.

tuto. {X} Ugat ng salita (≠ aral.)
matuto {DT10/fg|ft} |16| {7-3.5.1 [3*]}. Kailangan mabilịs siyạng matututong bumasa't sumulat. {W Almario 2007 3.6}.
matutuhan, matutunan {DB10/ft|fg} |12| {7-3.5.1 [1*]}. Marami na rin akọng natutunan sa pakikipagsapalarạn sa kạlye. {W Girl 3.5}.
pagkatuto {N} |3|. Kasabạy ng pagkatuto nilạng matuto ng mga kapamaraanạn dito. {W Plano 3.43}.

° tutok.{X} Ugat ng salita
tumutok, magtutok {DT11}.
itutok {DB11}. Itinutok niyạ ang mga matạ sa estero … {W Anak ng Lupa 3.7}.
tutukan {DB20}.

° tutol.{N} Pangngalan
° Mayroọn akọng tutol sa sinabi mo.
° tumutol {DT01}. Tumutol siyạ sa aking sinabi.
° tutol {DT//X}.
° tutulan {DB10}. Tinututulan ko ang sinabi mong ….
° maaaring tutulan {AH.L DB10}.
° matutulan {DB10}.
° di-matututulan {U//DB/H}.
° pagtutol {ND}.
° katutulan {N}.

°tutuli, katulị.{N/X} Pangngalan

tuw |50|. {N/X} Pangngalan
° tuw {N} |5|. Napaluksọ sa tuw si Juạn nang makita ang sịrko.
matuw {DT01/fg|fs} |12|. Natuw si Apo Dakkel sa kanyạ. {W Prutas 3.4}.
makatuw {DT00/fg}.
nakatutuw |2|, nakakatuw |1| {U//DT/K ? U} . Nakakatuwạng pagmasdạn. {W Pagbabalik 3.13}.
katuwaạn {DB10/fs|fg} |1|. Katuwaạn na ni Inạ ang gayọn. {W Dayuhan 3.11}.
ikatuw {DB10/fs|fg} |6| {7-7.2}. Labis kong ikinatuw iyọn. {W Angela 3.14}.
° tuwạng-tuw {U} |15|. Tuwạng-tuw siyạ at dalị-dalịng hinawakan ang butọ sa pamamagitan ng kanyạng bibịg. {W Äsop 3.1}.
° kakatw, kakatuw {U}. Madalạs din akọng makabasa ng mga kakatw at katakạ-takạng kuwẹntong inakala kong gawạ-gaw lamang ng sumulat. {W Nanyang 21.1}.

° tuwạlya.{N/Es} Espanyol

tuw |50|. {U/X} Pang-uri
tuwịng (1) {U.L. Alạm ni Fely na natutulog si Papa tuwing tanghali. {W Nanyang 22.11}. Sa tuwing umaga'y masdan ang bulaklak. {W Kung saan 3.2}.
tuwịng (2) {K}. Ang kanyạng inạ, tuwịng mamalẹngke itọ ay madalạs siyạng isinasama. {W Unawa 3.3}. Nagpupuntạ si Fely sa pinapasukan niyạng tindahan tuwịng may kailangan itọng bilhịn. {W Nanyang 22.10}.
sa tuwịng {TK K} {4-4 (3)} |6|. Hind mo ba napansịn na sa tuwịng lulusong akọ sa tubig? {W Madaling Araw 3.6} . Naroọn ang pagmamalakị ng kanyạng inạ sa tuwịng may pupuri sa kanyạ. {W Unawa 3.3}.
° tuwina {A//U} |tuwi na . Ang unang tibọk ng puso ay hind pag-ibig sa tuw na … {W Uhaw 3.25}.

° tuwịd.{J/X} Pang-uri
tuwịd {J}. Tuwịd na tiningnạn ni Mang Tomas si Ada. {W Bulaklak 8.13}. Kạpwa silạ nakaup nang tuwịd. {W Nanyang 13.13}. Tuwịd na guhit.
° tuwiran {J, D}. Tuwirang dahilạn.
di-tuwịran {J}.
matuwịd, matwịd {J}. Matwịd na sagọt. Matwịd ang ginaw ni Juan nang magsabi siyạ ng totoọ.
° [katwịd, katuwịd]
 ° samakatwịd {C}. Kung ipahihintulot ng panahọn, samakatwịd maaari kamịng umalịs bukas.
  ° katwiran {N/ka+tuwid+an}.
 May katwiran din namạn si Joe … {W Suyuan 5.12}. Sa katwirang maisasagaw.
mangatwiran {DT01} |1|. Mangatwiran ka kay Elena at sikapin mong mapagbago ang kanyạng isip.
ikatwiran {DB10}.
° mapangatwiranan {DB10/fp|fa/} {7-6.2}. Mapangangatwiranan mo ba ang iyọng ginaw?
pangangatwiran {NV}. Kanyạng pinabulaanan ang pangangatwirang iyọn.
makatwiran {J/ma+katwiran}. Makatwirang babae. Makatwirang sagọt.

°tuy.{J/X} Pang-uri
Tuy na ang pintura. Lupang tuy. Tuy ang panahọn.
tuy (2):: {N} Uri ng inasnạn at ibinilạd na isd o karnẹ.
tuy (3) {N} (tisis).
matuy{DT00}. Natutuy ang tubig at naiiwan ang asịn.
° manuy {DT00}. Palibhasa'y nanunuy na ang lalamunan, inuna ko ang baso ng malamịg na kapẹ. {W Nanyang 21.15}.
tuyuịn {DB10}. Tuyuịn mo ang mga pinggạn.
patuyuịn {DB10}. Pinatuy nilạ ang mga latian upang mamatạy ang lamọk.
panunuy {NV}.
tuyụng-tuy {J.L J}.
° tuyọt {J}.
 tagtuyọt {N}. Maraming halaman ang namatạy noọng tagtuyọt.

Wikang Filipino - Wakas ng Talasalitaan tum - tuy  
16 Marso 2019

Simula ng pahina   Pahinang pamagat na Filipino   Ugnika