Talasalitaan dam - day

damạ. {N/X} Pangngalan ∼ damdạm
° damạ {N} |1| Damạ niyạng masam ang loọb ng kanyạng inạ.
° dumamạ {DT01/fg|ft} |1|. Tila musmọs akọng dumaramạ sa init ng kanyạng dibdịb. {W Uhaw 3.1}.
madamạ {DB10/ft|fg} {7-3.5.1 [1*]} |25|. Nadamạ kong kailangan kong magbalikwạs. {W Dayuhan 3.1}.
nadaramạ {N//DB/K}. Hind na tayo maaaring dayain ng ating nadaramạ {W Uhaw 3.19}.
makadamạ {DT10/fg|ft} |8| {7-3.5.2}. Siyạ'y nakakadamạ ng pagkapagod at pagkauhaw. {W Anak ng Lupa 3.3}.
° damạng-damạ {U?N}. Malalim man ang mga salitạng ginamit, damạng-damạ niyạ na malalim rin ang damdamin na nakapaloọb dito. {W Suyuan 5.14}.

[damạg] |8|. {X} Ugat ng salita
magdamạg {A}. Naalaala ko si Inạ at magdamạg na hind akọ nakatulog sa pag-iyạk. {W Daluyong 15.16}.
magdamag {N}. Sa isip-isip ni Oden, makakaraos na ang kanyạng bituka sa buọng magdamạg. {W Anak ng Lupa 3.5}.

[damay]. {X} Ugat ng salita
° dumamay {DT01} |2|. Marami ang dumamay sa kanilạ.
damayan {DB10}. Dinamayan siyạ ng marami.
makiramay {DT01/fg|fp} |5| {7-9.1 [1*]}. Nakikiramay akọ sa pagdadalamhati. {W Suyuan 3.7} .
nakikiramay {N//DT/K}. Pawang mga guro at kạpwa mga doktọr ang nakikiramay nang gabịng 'yon. {W Suyuan 3.1}.
° pakikiramay {ND/maki-}. Ipinahiwatig namin ang aming pakikiramay ng mga bulaklạk.

damdạm |150|. {N/X} Pangngalan
damdạm {N} |1|. … damdạm ko'y makakaya mo ang lumaban at manaịg. {W Daluyong 15.21}.
° damdamịn {DB10} |2|. Dinamdạm ni Tom ang pagkamura sa kanyạ.
maramdamạn {DB10} |30|. Noọn ko lang naramdamạn ang isạng napakatindịng damdaming … {W Damaso 4.2}. Ngunit patạy na ang ilaw at hatinggabị na ay nararamdamạn pa rin ni Lino na hind makatulog si Bidong. {W Daluyong 15.09}.
° magparamdạm {DB10}.
damdamin {N} |65|. Lumaya ang isipan at damdamin ng mga Pilipino. {W Manunulat 5.1}. ° Hind ko alạm kung bakit nagịng malapit ang damdamin ko sa batang iyọn. {W Angela 3.3}.
° kawalạng-damdamin {N}.
° karamdaman {N} |8|. … tandạng pagsumpọng ng karamdaman ni Amạ. {W Dayuhan 3.6}.
° maramdamin {U}. Maramdaming tao.
° kadamdamin {U}. Kadamdaming kaibigan.
pakiramdạm |20|.
 pakiramdạm {N}. Anọ ang pakiramdạm mo? Kay namạn ibạng-ibạ ang pakiramdạm ko nang araw na iyọn. {W Damaso 4.2}.
pakiramdamạn {DT10/ft|fg/..+an}. Pinakiramdamạn ko kung may maririnịg akọng tinig at kalabọg. {W Angela 3.10}. {10A-411 Σ}

Mga Karamdaman at Sakit.
alipungạ.
altapresyọn.
anạn.
anayo.
balạt na nasunog.
bali.
bangkukang.
beki, biki.
bulating askaris.
bulutong.
bulutung-tubig.
buni.
dulot.
galịs-aso.
galos.
hadhạd.
hapd.
hika.
hilo.
kabag.
katị.
kirọt.
kulani.
lagnạt.
langịb.
luga.
lula.
luslọs.
mag.
nana.
pagtatae.
pagdurug.
pagtitibị.
pampaihi.
panlanggạs sa sugat.
pigsạ.
pilạy.
pulạ.
pulikat.
rayuma
sakịt.
sinat.
singạw.
sipon.
sugat.
tagihawat.
tigdạs.
tisis.
trangkaso.
tuy.
ubọ.

dami. {N/X} Pangngalan
° Anọng dami ng pagkaing nasisira sa bahay na iyọn!
° dumami {DT00} |4|. Dumami rin nang dumami ang mga panindạ. {W Nanyang 6.4}.
° magparami {DT00+01/fi|fa} |0|. Ang mga taong nanggagaling sa lalawigan ang nagpaparami sa mga mamamayạn sa Maynila.
° karamihan, {N} |19|. Karamihan sa mga tao. Karamihan ng mga tao. |ng : sa ↔ 11:2|.
° nakararami {N} |4|. Pasiyạ ng nakararami.
° sa karamihan {TK N}. Mga guro sa karamihan.
° maramihạn {N/marami+an?} Gr.
° pangmaramihạn {U} Gr. Anyọng pangmaramihạn.
marami {U} |{U}, {OD} ↔ 130| {10-4 (4)}. Sa loọb ng maraming taọn. {W Liwayway 3.6}.
marami {OD}. Marami siyạng tanọng tungkọl sa pag-aalaga ng mga halaman. {W Rosas 3.33}.

Mga Dami.
angkạn.
barkada.
buwịgaging, lansones
dami.
karamihan.
grupo.
kawan: kambịng, tupa, ibon
klase.
koponạn.
kulumpọl.
kumpọl: prutas, bulaklạk, dahon
kumpọl ng ubas.
kuyog: laywạn, pukyutan
lipon.
lupon.
pangkạt.
pulutọng.
pumpọn: prutas, bulaklạk, dahon
uri.

° damịt.{N/X} Pangngalan
Hind akọ katulad ng ibạng bata na may magagarang damịt. {W Material Girl 3.2}.
° manamịt {DT00} |1|. Ganitọ silạ manamịt at magsalitHey yo! { Abeleda}.

Mga Damit.
balintawak.
baro.
barong. Hemd/Jackett
bestida.
bonete.
kamiseta .
kamisadẹntro.
kimona .
korpịnyo.
malong.
mẹdyas.
pạlda.
pandọng.
pantalọn.
panwelo.
pany.
payong.
salawạl.
sạndo.
sapatos.
saplọt.
saya.
sombrero.
tap.
tẹrno.
tsinelas.

pang-itaạs.
pang-ibabaw.
pang-ibab.
pang-ilalim, panloọb.

bulak.
husi.
lana.
maọng.
pelụs.
seda, sutl.
datig.
lukbutan.
sinulid.
tagp.

° damọ. {N/X} Pangngalan
damọ (1):: Isạng pamịlyang halạman (Poaceae) ang mga damo. May mahahaba at makikitid na dahon ang mga damo.
damọ ?? (2) sukal na halaman, sukal na damọ):: Kahit anọng halaman na hind kanais-nais ng magsasakạ o hardinero. Gamasin mo ang mga damọng tumutubo sa palayan (damọ (1) ang palay!). Gamasin mo ang sukal na halamang tumutubo sa palayan.
damọ ?? (3) halamang-gamọt.
damuhạn. Gustọ namin maglar sa damuhạn.

° damot.{X} Ugat ng salita
madamot, maramot {J}. At 'wạg kang madamot dahil tatlọ na lang namạn ang kailangan namin! {W Gubat 3.5}.

° damp.{N/X} Pangngalan

° dampọt.{X} Ugat ng salita pulot
damputịn, dumampọt. Dinampọt ng bata ang batọ.

[danas]. {X} Ugat ng salita
° dumanas, magdanas {DT10} |0|.
° danasin {DB10} |4|. Kahit na akọ ay lumakị sa hirap, hind ko kailanmạn dinanas ang ganitọ kasaklạp na buhay. {W Damaso 4.4}.
maranasan {DB10/ft|fg} |10| {7-3.5.1 [1*]}. Naranasan kong huming ng limọs, kumain ng panịs at ipagtabuyạn ng malilinis na tao. {W Damaso 4.4}.
naranasan {N//DB/N}. Mulạ't sapụl na akọ'y magkaisip puro pasakịt na ang aking naranasan. {W Material Girl 3.1}.
makaranas {DT10/fg|ft} |3| {7-3.5.2}. Nakaranas akọ ng mga kakatw at katakạ-takạng pangyayaring gaya ng nabasa ko sa mga librọ. {W Nanyang 21.1}.
nakaranas {U//DT/N}. Isạng babaeng nakaranas na ng mga unọs sa buhay. {W Nanyang 11.1}.
karanasạn {N} |40|. Ibig niyạng takasan ang hind maipaliwanag na karanasan na sumapit sa kanyạ. {W Bulaklak 8.34}.
° may-karanasạn {U} (∼ sanạy).
° makadanas {U} F.

° dangạl.{N/X} Pangngalan
Mahalagạ sa tao ang kanyạng dangạl.
karangalạn {N}.
marangạl {J}. Mayroọn silạng marangal na hanapbuhay.

° [daniw].{X} Ugat ng salita
° karaniwan |22|.
 ° karaniwan |20|
° karaniwan {N}. Iyạn ang karaniwan ngayọn.
° karaniwan {U}.Karaniwang kasuutan. Sa karaniwang oras. Karaniwang mga mamamayạn.
° karaniwan {A//U}. Karaniwang nagtatanịm ang mga Teduray mul hulịng bahagi ng Mạrso … {W Ambrosio 2006 2.34}. von Ende März.
° pangkaraniwan {U}.
° pangkaraniwan {A}. Pangkaraniwa'y dumaratịng siyạ sa oras.
° di-karaniwan, di-pangkaraniwạn {U}.

° daọng.{N/X} Pangngalan
dumaọng {DT01}. Nang umagang dumaọng sa bahaging hilagang Isla D ang gabara … {W Nanyang 21.1}.
daungan {N} (duungan).

° [daos] |4|.{X} Ugat ng salita
magdaos {DT10} |1|.
makaraos {DT00, DT10} |3|. Dahil sa ibayong sipag ng aking mga magulang ay nakararaos namạn kamị sa araw-araw. {W Tiya Margie 3.2}. Sa isip-isip ni Oden, makakaraos na ang kanyang bituka sa buọng magdamạg. {W Anak ng Lupa 3.5}.

[dap]. {X} Ugat ng salita
° dumap {DT01} |2|. Dumap siyạ sa lupa.
madap {DB00/ft?DT00/fg} |5| {8-3.5.1 [2*]}. Muntịk nang madapa si Tan Sua nang mapatịd sa batọ. {W Nanyang 12.20}.
magkandarapa {DT00/fg} |2| {8-8.1 (4)} !!. "Hay nakụ, ang tao nga namạn bạsta dollars, nagkakandarapa!" naibulọng ko sa aking sarili. {W Piso 3.1}.
° nakadap, nakarap {U}. Nakadap siyạ sa lupa.

dapat |150|. {AH/X} Pang-abay na pangmarahil
dapat {AH/DN} {9-6.1.3}. Ngunit hind dapat pansinịn iyọn, naisaloọb ko. {W Dayuhan 3.9}. Marami pa akọng dapat matutuhan. {W Estranghera 3.8}. Iyọn ang dapat na tingnạn na pamantayan. {W Cao 2013 3.26}.
dapat sana {AH/DN A/HT} |3|. Dapat sana nagkaroọn ng mas malakạs na insentibo. {W Cao 2013 3.10}.
° karapatạn {N}. Karapatạng bumoto.
° karapatạng maunạ {N.L U//DT/W}. Sa siksikang bus, ang matandạng pasahero ay siyạng dapat bigyạn ng karapatạng maunạ sa mga upuan.
° marapat {U}, nararapat {U?U//DT00}.
° karapat-dapat {U}. Siyạ ang karapat-dapat na huṃwak sa tunkulin iỵn.
° karampatan {U, N?}. May karampatang parusa ang bawat isạ sa mga prutas na hind dumatịng. {W Prutas 3.5}.

° dapit.{N/X} Pangngalan
:: Trauerzug vom Haus des Verstorbenen zur Kirche.
dapit-hapon {N}.
pagdadapithapon {NV?}. Pamulịng tumay si Oden at sinimulạng maglakạd-lakạd sa pagdadapithapon. {W Anak ng Lupa 3.4}.

° [dapo].{X} Ugat ng salita
dapo (2) {N}.
dapo (3) {N}.
dapuan {DB10/fl|fa}. Takpạn mo ang pagkain para huwạg dapuan ng langaw. Dinap̣an siyạ ng trangkaso.

° darạk.{N/X} Pangngalan

° dasạl.{N/Es} Espanyol |rezar|
magdasạl {DT00}. Nagdadasạl tayo sa simbahan.

dati. {U/X} Pang-uri
dati {U} |50|. Pinagmasdạn ni Joe ang mukh ng dating sinisintạ. {W Suyuan 3.2}.
° datihan {N, U}.
parati {A} |6|. Parati siyạng galịt pag-uw ng bahay kapạg natatalo. {W Daluyong 15.14}.
° [hirati] .
 hiratị {J}. Hiratị na siyạng matulog nang maaga.
mahirati {DT01}.
hiratihin {DB11/fp|fa|fl} {7-3.2.6 (3)}. Huwạg mong hiratihin ang iyọng tainga sa pakikinịg ng tsismịs.

° datig (1).{N/X} Pangngalan
magdatig {DT01}, datigan {DB10}.
padatigan {DB10}.

° [datig (2)].{X} Ugat ng salita
karatig {J}. Mga karatig na bayan.
magkaratig {J}.

[datịng]. {X} Ugat ng salita
dumatịng {DT01/fg|fn} |80|. May dumarating na sulat at hiro postal buhat sa mga kapatịd ko buwan-buwan. {W Dayuhan 3.11}.
daratịng {U//DT/H} |(20)|. Sa daratịng na mga taọn. {W Liwayway 3.3}.
° datnạn {DB10/fp|fg}. Dinatnạn ng maraming kahirapan ang matandạng lalaki.
° datnạn {DB10}.
maratịng {DB10/ft|fg} |10| {7-3.1}. Kapạg naratịng nito ang maluwạg na bukana palabạs. {W Laho 3.20}.
makaratịng {DT01/fg|fn} |15| {7-3.4}. Pa'no nakakaratịng sa mga magulang mo ang mga ginagaw mo sa labạs? {W Estranghera 3.5}. Lalong hind dapat makaratịng kay Tan Sua. {W Nanyang 11.8}.
° madatnạn {DB10/ft|fg} |2| {7-3.5.1}. Naratnạn ni Lino na si Bidong ay tahimik na nakaupo sa hulịng baytạng ng hagdan ng kubo. {W Daluyong 15.02}. {13A-4331 Σ}
° ipadatịng, iparatịng {DB} |1|. Gustọ ko sanang sabihin sa 'yo na ibạ ang nais iparatịng ng aking utak. {W Madaling Araw 3.4}.
kahinatnạn {DB00?10} |4| |ka+hing+dating+an| {7-7.2 [2*]}.
kinahinatnạn {N//DB/N} |(2)|.
kahihinatnạn {N//DB/H} |(2)|. Mịnsan gustọ ko na siyạng sisihin, ngunit wal rin namạng kahihinatnạn ang pagsisi sa ibạ at sa sarili. {W Damaso 4.4}. °
pagdatịng {ND} |28|. Sa pagdatịng ng kanyạng unṭ-untịng tagumpạy. {W Regine 3.2}= Schritt für Schritt mit dem Kommen ihres Erfolges.

° datu.{N/X} Pangngalan

° daunganduọng.
daw, raw. {A/HT} Pang-abay
May-sakịt daw ang hari. {W Pagbabalik 3.10}. Huwạg daw akọng tatanggị sa kanilạ. {W Daluyong 15.46}.

° [daya] |1|.{X} Ugat ng salita ∼ loko
mandaya {DT00/fa}. Nagaw niyạng mandaya.
magdaya.
dayain {DB10} |1|. Hind na tayo maaaring dayain ng ating nadaramạ {W Uhaw 3.19}.
° magdayaạn {DT00} !! {7-8.2}.
° makapandaya {DT00/fa} {7-3.4}. Nakapandaya siyạ sa negọsyo.
° madaya {U}. Walạng timbangang madaya sa palẹngke.

° dayap Citrus aurantifolia.{N/X} Pangngalan

° dayo.{X} Ugat ng salita
dayuhan. Mga wikang dayuhan. Sa mga dayuhang bans nagsasalit ng mga wikang dayuhan.

Wikang Filipino - Wakas ng Talasalitaan dam - day  
16 Marso 2019

Simula ng pahina   de - diy   Pahinang pamagat ni Filipino   Ugnika