Talasalitaan ag - aky

aga. {N/X} Pangngalan agap
maagahan {DT01/fy|fn} {7-3.6}. Naaagahan akọ sa meryẹnda.
umaga {N}. Nang iligpịt niyạ ang pinaghigaạn nang umagang iyọn. {W Nanyang 13.5}. Alas-tres na ng umaga. {W Madaling Araw 3.7}.
° maaga {J}. Magsimbạ ka maaga.
kinaumagahan {U}. Kinaumagahan, pagkagising ni Regina, ay binuksạn niyạ ang bintana. {W Naglaho 3.4}.
° agahan {N} (≈ almusạl).
 ° mag-agahan {VA00/fa}.

agạd. {A/X} Pang-abay {9-5.3}
agạd {A} |60|. Sumunọd namạn agạd siyạ. {W Piso 3.2}. Agạd na pinabinyagạn ng dalawạang kanilạng suplịng. {W Angela 3.16}. Agạd siyạng babalịk sa Nanyạng. {W Nanyang 22.28}.
° agarịn, agạd-agarịn {VP}.
agaran {U}. Sa agarang paggalịng magkakausap na mul. .
° kaagạd {D}. Dahil sa kabiglaanan, hind kaagạd akọ nakasagọt. {W Estranghera 3.3}.

° [agam].{X} Ugat ng salita
agam-agam {N/&&}. Hind siyạ nagpaalam sa tatay at nanay niyạ dahil sa agam-agam na bak hind siyạ payagan. {W Samadhi 4.1}.

° [agap].{X} Ugat ng salita aga
maagap. Laging maagap na tumutulong siyạ.

° agapay |7|.{D/X} Pang-abay
° umagapay {VA01}.
° agapayan {VP10}. Agapayan mo ang may-sakịt na bata.
° iagapay {VP10} |2|. … mulịng masugịd na iniagapay ng tinig Propagandista at tinig Katipunero ang pagtul sa takbọ ng buhay at kasaysayan ng bayan. {W Almario 2006 16.49}.
° kaagapay {J} |3|. Isạng guhit kaagapay ng isạ pa. Dalawạng magkaagapay na guhit. Magkaagapay na nahig silạ. {W Daluyong 15.09}.
° magkaagapay, magkakaagapay {U} |2|. Isạng guhit kaagapay ng isạ pa. Dalawạng magkaagapay na guhit. Magkaagapay na nahig silạ. {W Daluyong 15.09}.

° [agaw, agạw] |8|.{X} Ugat ng salita
° umagaw {VA10/fa|fp} |1|. … mga Huk, na nais umagaw ng mga armas at punglọng ibinaon niyạ. {W Daluyong 2.13}.
° maagaw {VP10/fp|fa} |1| {7-3.1 [1*]}. Naagaw ang kanyạng pansịn sa dalawạng estudyạnteng nakaup sa tapạt niyạ. {W Pang-unawa 3.5}.
° mag-agạwan {VA01/fa|fp} |2| {7-8.2}. Hind silạ nag-aagawạn sa pagkain. {W Ulan 20.28}.
° makiagaw {VA01/fr|fp} |1| {7-9.1}. Kanya-kanyang sagip ng sarili kapag may rambol na, pati ang mga pesteng buwaya makikiagaw pa sa kakarampot na makukuha mo sa paraạng di sukat akalain ng ibạ. {W Material Girl 3.5}.
° makipạg-agawạn {VA10/fa|fr} |1| {7-9.1}. Nakipạg-agawạn akọ ng gantimpala sa katabị ko. ° … waring ibig makipạg-agawạn sa pagbabasbạs ng grasya … {W Anak ng Lupa 3.2}.
° pang-aagạw {NV}. Mga pang-aagạw ninạ Hitler at Mussolini {W Salazar 1996 1.1.13}.
° kaagạw, kaagaw {N} |1|. … hind lang kasi ang mga taong may pinag-aralan ang kaagạw mo patị na rin ang mga kạpwa mo busabos. {W Material Girl 3.5}.
pangagạw {J}.

° aghạm.{N/X} Pangngalan
Mul sa Griyego o Latịn na wika ay nanggagaling ang mga pangalang aghạm ng hayop at halaman.
likạs na aghạm {J L N}.
makaaghạm {J}.
aghambilang, agbilang {N/Cd}.
 
Mga Paraang Makaagham. Methoden
banggịt.
hinuha.
kahulugạn.
iral.
patakarạn.
kalagayan.
kayariạn.
ipalagạy.
magpaliwanag.
isaạd.
sanaysạy.
suri.
talakayin.
tungkulin.
katuturạn.
ugnạy.
pag-uuri-uri.

° aginạldo.{N/Es} Espanyol
:: Regalo, regalo kung Paskọ.

° agos.{N/X} Pangngalan
Agos ng tubig sa kanạl.
umagos {VA00/fa} |9|. Nang makitang umaagos ang luha ng anạk … {W Nanyang 22.24}.
° agusin {VP00/fp} |0|. Inagos ang mga damịt sa ilog.
agusan {VP10/fl|fa} |0|. Inagusan ng tubig ang sahịg ng bạnyo.
agusan {N} |2|. Agusan ng lababo.

° agwạt.{N/X} Pangngalan
Limạng kilometro ang agwạt ng nayon sa bayan.

° ahas.{N/X} Pangngalan
Makamandạg ang ahas na tubig.

° ahit.{N/X} Pangngalan
Hind mahusay ang ahit niyạ.
umahit {VA01/fa|fb}. Si Pedro ang umahit sa kanyạng kapatịd.
mag-ahit {VA00}. Nag-ahit akọ.
ahitin {VP10}. Ahitin mo ang iyọng bigote.
ahitan {VP10}. Inahitan ni Pedro ang kanyạng kapatid na lalaki.
magpaahit {VA00+01/fi|fa, VA01+01/fi|fa|fp} {7-4.1}. Nagpaahit siyạ kay Pedro. Nagpạhit siyạ sa bint niyạ sa manikyurista.
paahitan {VP10, VP20} = (weg)rasieren lassen. Paahitan mo ang mga bint. = Lass dir die Beine rasieren. Paahitan mo ng balahibo ang mga bint. = Lass dir die Haare an den Beinen wegrasieren.
ipaahit {VP10} = wegrasieren lassen. Ipaahit mo ang iyọng bigote. = Lass dir deinen Bart wegrasieren.

° ahon. |6| {N/X} Pangngalan
° Nahirapan sa ahon ng kọtse.
umahon {VA01/fa|fl} |1|. Umahon ka na sa tubig at bak ka magkasakịt.
mag-ahon {VA10/fa|fp}. Sino ang nag-ahon ng gulayịn?
iahon {VP11/fp|fa|fl, VP10/fp|fa} |0|. Iahon ang maysakịt sa bayan.
° Iahon mo ang sasakyạn. Iahon mo sa lupa ang mga labada.
maiahon {VP10/fp|fa} |1| {7-3.3}. Na siyạng gagamitin ko rin upang maiahon sa kahirapan ang aking mga magulang. {W Nanyang }
makaahon {VA01/fa|fl} |4|. Sinikap niyạ (lobo) ang tumalọn upang makaahong palabạs. {W Äsop 3.1.1}.

akala |40|.{N/X} Pangngalan
akala {VP/X, N} |18| Glaube, Annahme. Akala nilạ madal lang ang trabaho ko. {W Simo 3.5}. … problema sa malịng akala na ang likh ng isạng Pilipino sa Inglẹs-Amerikano ay bahagi ng kulturang Pilipino {W Salazar 1996 2.3.4}.
mag-akala {VA10/fa|fp} |0| (≠ magpalagạy).
° akalain {VP10/fp|fa} |20|. Inakala ni Tan Tiak na may sakịt ang ampọn at tatawag sana ng doktọr. {W Nanyang 13.27}.
° pag-aakala {NV} |2|. Sa pag-aakalang ibạng aso iyọn na may hawak-hawak ring butọ sa bibig. {W Äsop 3.3.1}.

° akay.{J/X} Pang-uri
Akay ni Maria ang matandạng babae.
umakay {VA01/fa|fb}. Sino ang umakay sa batang pilạy?
inakay {N//VP/A}.
akayạn {N}. Labingdalawạ ang sisiw sa akayạng iyọn.

° akbạy.{J/X} Pang-uri
kaakbạy {N}.
pagkakaakbạy {N}. "…", sabi ni Rod at binabạ ang pagkakaakbạy. {W Suyuan 5.6}.
akbạy-akbạy {J}.

° akd.{N/X} Pangngalan
Ipalalathala niyạ ang kanyạng akd.
may-akd. Siyạ ang may-akd ng aklạt na iyọn.
makakaakd {J}.

akin, iyọ, kanyạ; atin, amin, inyọ, kanilạ. {HT/K} Panghalip na panaong SA
akin |500|, iyọ |≈ ≈ 150|, kanyạ, kaniyạ |750|; atin |150|, amin |140|, inyọ |50|, kanilạ |250|.
akin, … {HT/K: P-P=P-N(HT)} |akin,  aking   ↔ (5)| {8-4.6 (4)}. Sa wakạs akin na ang lahạt. {W Material Girl 3.8}.
aking, … {U//HT/K.L} |aking ↔ (190)| {8-4.6 (3)}. … ang matamịs na ngiti sa mga labi ng aking mga magulang. {W Pagbabalik 3.7}. Hind umuw sa kanilạng bahay si Nanay. {W Angela 3.5}.
sa akin, … {TK HT/K} |sa akin ↔ (180)| {8-4.6 (2)}. Matiịm siyạng nakatitig sa akin. {W Tiya Margie 3.5}. Marami sa kanilạ ang walạng trabaho. {W Rosas 3.20}.
° sa amin.
kanyạ-kanyạ, kanị-kaniyạ {U/&&} {8-4.7 (3)}. … at ang bawat umuupa'y may kanyạ-kanyạng lutuạn. {W Anak ng Lupa 3.4}. ° Sa araw ding iyọn ay nagsimul kamị ninạ Itạy at Inạy sa kanị-kaniyạng trabaho. {W Pagbabalik 3.4}.
kani-kanilạ {U/&&}. Hinahayaan nilạ ang kani-kanilạng mga anạk na tuklasịn ang sarili. {W Estranghera 3.6}.
mapasaakin {DB00/ft/mapa+sa+akin} {7-3.5.1}. Gagawịn ko rin ang lahạt upang mapasaakin ang kanyạng mga kayamanan. {W Girl 3.7}.
mapasaiyọ {DB00/ft}. … kung saạn mo gagamitin ang kalahati ng kayamanang mapapasaiyo. {W Samadhi 4.4}.
° mapasakanyạ {DB00/ft}. Isạng kaligayahang hind niyạ sukạt akalaing mapasakanyạ noọng nakaraạng tatlọng buwạn. {W Arrivederci 3.1}.
mapasaamin {DB00/ft}. Sambahịn ang ngalan mo, mapasaamin ang kaharian mo, sundịn ang loọb mo. {W Dasal 3.29}. Dein Reich komme [zu uns]. Dein Wille geschehe.
° magkani-kaniyạ {DT00}.
° kakanyahạn {N}.

[akit]. {X} Ugat ng salita
° mang-akit {DT10/fy|ft?} |0|. Nang-akit ng mga ibon ang mga nakasabit na hinọg na saging.
° umakit {DT10} |2|. Kung nagagaw ka niyạng akitin, hind ba niyạ magagawạng umakit ng ibạng lalaki? {W Nanyang 22.23}.
° akitin {DB10} |1|. Akitin mo siyạng huwạg tumigil ng pag-aaral.
° makaakit {DT01/fg|ft, DT10/fg|ft} |0| {7-3.4}. Nakaaakit sa mga bata ang magagandạng kulay.
° maakit {DB10} |1|. Ginaw ko ang lahạt upang siyạ'y maakit ko. {W Girl 3.7}.
° kaakịt-akit, kaakit-akit {U/&&}.
mapạng-akit {U} |2|. Kalauna'y madalạs siyạ nitong pasalamatan at tapunan ng mapang-akit na ngitị. {W Nanyang 11.3}.

° aklạt.{N/X} Pangngalan≈ librọ
… nang minsạng may ibinalịk na maliịt na aklạt ang aming tagapaglabạ. {W Uhaw 3.11}.
aklatan {N}. Aklatang nagpapahirạm ng mga aklạt sa labạs.
aklạt-pampaaralạn.

Sa Aklat.
talababaan.
bahagi.
hanay.
kabanata.
pahinạ.
pamagạt.
pambungad.
panig.
pangkạt.
sanaysạy.
talahanayan.
talata.
talataạn.
tudlịng.

akọ |800+|. {HT/1I} Panghalip na panao
° akọ {HT/1I} |800+|. Nakadungaw akọ sa bintana. {W Tiya Margie 3.1}. ° Wal akọng nakikitang Buwaya dito {W Gubat 3.11}.
° kaakuhạn {N}. Hind pipitsuging papẹl ang gagampanạn ng wikang Pilipino sa pagbubu ng isạng pambạnsang identidad o kaakuhạn ng Pilipinas. { Abeleda}.
° maakọ, makaakọ {U}.

ako. {N} Pangngalan
° Hind mo tinupạd ang ako mo sa akin.
mangako {DT10/fg|ft, DT11/fg|ft|fp} |2|. Nangako ang tiya na aalagaan niyạng mabuti ang kapatịd ko. {W Laruang Krus 3.4}. ° Nangangako habang napapako. (Kasabihan) . ° Nangangako akọ sa iyọ ng pera.
° magpaako {DT}.
ipangako {DB10/ft|fg/i+pangako} |5|. Ipangako mo ang lahạt ng ibig mong ipangako. {W Daluyong 15.07}.
ipinangako {U//DB/N}.
° pangako {N}.

[akyạt] |35|. {X} Ugat ng salita
umakyạt {DT01, DT10} |25| . Umakyạt siyạ sa / ng puno. Maingat akọng umakyạt sa hagdạn. {W Nanyang 11.11}.
akyatịn {DB10} |4|. Nagplano siyạng akyatịn ang bundọk. {W Samadhi 3.1}.
° akyatạn {DB10, DB20} |0|. Akyatạn mo ng pagkain si Juạn.
° iakyạt {DB10/ft|fg, DB11/ft|fg|fn} |0|. Iniakyạt mo ang sapatos ko sa kuwạrto natin. Kaagạd naiakyạt ni Joshua ang hining ko. {DB10/N/iakyat?} {6-6.1.1 4.}.
° makakaakyạt {U//DT/H}.
° ipaakyạt {DB11/ft|fh|fg}. Ipaakyạt mo sa bata ang pagkain.
° maipaakyạt {DB10+01/ft|fh|fg} {7-4.2}. Naipaakyạt ko sa mama ang puno.
pag-akyạt {NV} |2|. Hind mo akọ nilingọn pag-akyạt ko ng bus. {W Madaling Araw 3.11}.
° pag-aakyạt {ND}.
paakyạt {U} |2|. Nagbubuhat siyạ ng mga supot ng sementọ paakyạt sa ikatlọng palapạg. {W Nanyang 12.8}.

Wikang Filipino - Wakas ng Talasalitaan ag - ak  
16 Marso 2019

Simula ng pahina   al   Pahinang pamagat ni Filipino   Ugnika