A

[a-].
aniyạ {?/a+niya} = sabi niyạ, alinsunod sa kanyạ, sang-ayon sa kanyạ. "Nay," aniyạ. {W Unawa 3.10}
anitọ, aniyạn, aniyọn {?/a+nito} = sabi nito/niyạn/niyọn, alinsunod dito/diyạn/doọn, sang-ayon dito/diyạn/doọn.
anị {?/a+ni} |15| = sabi ni ... "Halika, ibubulọng ko sa'yọ," anị Buwaya. {W Gubat 3.6}
anạng {?/a+ng} = sabi ng ... "Wal po akọng pambayad," anạng bata. {W Piso 3.2}
abọt {N/X}.
iabọt {DB10/ft|fg, DB11/ft|fg|fp} |14|. Inabọt sa akin ang isạng sobre. {W Pagbabalik 3.10} Nakangitịng iniabọt sa akin ng matandạ ang kanyạng kamạy. {W Lunsod 3.9}
[aga] {X} agap.
maagahan {DT01/fy|fn} {7-3.6}. Naaagahan akọ sa meryẹnda.
umaga {N}. Nang iligpịt niyạ ang pinaghigaạn nang umagang iyọn. {W Nanyang 13.5} Alas-tres na ng umaga. {W Madaling Araw 3.7}
kinaumagahan {U}. Kinaumagahan, pagkagising ni Regina, ay binuksạn niyạ ang bintana. {W Naglaho 3.4}
agạd {A/X} {9-5.3}.
agạd {A/KN} |60|. Sumunọd namạn agạd siyạ. {W Piso 3.2} Agạd na pinabinyagạn ng dalawạang kanilạng suplịng. {W Angela 3.16} Agạd siyạng babalịk sa Nanyạng. {W Nanyang 22.28}
agaran {U}. Sa agarang paggalịng magkakausap na mul. .
akin, iyọ, kanyạ; atin, amin, inyọ, kanilạ {HT/K} {8-4.6}.
akin |500|, iyọ |≈ ≈ 150|, kanyạ, kaniyạ |750|; atin |150|, amin |140|, inyọ |50|, kanilạ |250|.
akin, … {HT/K: P-P=P-N(HT)} |akin,  aking   ↔ (5)| {8-4.6 (4)}. Sa wakạs akin na ang lahạt. {W Material Girl 3.8}
aking, … {U//HT/K.L} |aking ↔ (190)| {8-4.6 (3)}. Ang matamịs na ngiti sa mga labi ng aking mga magulang. {W Pagbabalik 3.7} Hind umuw sa kanilạng bahay si Nanay. {W Angela 3.5}
sa akin, … {TK HT/K} |sa akin ↔ (180)| {8-4.6 (2)}. Matiịm siyạng nakatitig sa akin. {W Tiya Margie 3.5} Marami sa kanilạ ang walạng trabaho. {W Rosas 3.20}
kanyạ-kanyạ, kanị-kaniyạ {U/&&} {8-4.7 (3)}. Ang bawat umuupa'y may kanyạ-kanyạng lutuạn. {W Anak ng Lupa 3.4}
kani-kanilạ {U/&&}. Hinahayaan nilạ ang kani-kanilạng mga anạk na tuklasịn ang sarili. {W Estranghera 3.6}
mapasaakin {DB00/ft/mapa+sa+akin} {7-3.5.1}. Gagawịn ko rin ang lahạt upang mapasaakin ang kanyạng mga kayamanan. {W Girl 3.7}
mapasaiyọ {DB00/ft}. Kung saạn mo gagamitin ang kalahati ng kayamanang mapapasaiyọ. {W Samadhi 4.4}
mapasaamin {DB00/ft}. Sambahịn ang ngalan mo, mapasaamin ang kaharian mo, sundịn ang loọb mo. {W Dasal 3.29}
[akit] {X}.
mapạng-akit {U} |2|. Kalauna'y madalạs siyạ nitong pasalamatan at tapunan ng mapang-akit na ngitị. {W Nanyang 11.3}
akọ {HT/1I} |800| {8-4.1}.
akọ. Nakadungaw akọ sa bintana. {W Tiya Margie 3.1} Wal akọng nakikitang Buwaya dito. {W Gubat 3.11}
ako {N}.
mangako {DT10/fg|ft, DT11/fg|ft|fp} |2|. Nangako ang tiya na aalagaan niyạng mabuti ang kapatịd ko. {W Laruang Krus 3.4}
ipangako {DB10/ft|fg/i+pangako} |5|. Ipangako mo ang lahạt ng ibig mong ipangako. {W Daluyong 15.07}
[akyạt] {X} |35|.
umakyạt {DT01, DT10} |25|. Maingat akọng umakyạt sa hagdạn. {W Nanyang 11.11}
akyatịn {DB10} |4|. Nagplano siyạng akyatịn ang bundọk. {W Samadhi 3.1}
paakyạt {U} |2|. Nagbubuhat siyạ ng mga supot ng sementọ paakyạt sa ikatlọng palapạg. {W Nanyang 12.8}
alaala {N/X} |60| ≈ gunit.
alaala {N} |alaala : alala ↔ 13:0|. Kung saạn mayaman akọ sa mga masasayạng alaala ng aking kabataan. {W Pagbabalik 3.1}
maalaala, maalala {DB10/ft|fg} |maalaala : maalala ↔ 13:16| {7-3.5.1}. Hanggạng ngayọn, naalaala ko pa rin si Nieva. {W Estranghera 3.1} Naaalala ko pang malakạs na sigạw ng hari. {W Pagbabalik 3.2}
magpaalaala, magpaalala {DT00+01/fh|fg} (7-4.1 (7)) |2|. Na kahit pilit kong ibaọn sa limot, patuloy na nananariwa at nagpapaalala sa lugạr na iyọn. {W Pagbabalik 3.1}
ipaalaala, ipaalala {DB10+01/ft|fh|fg} |1| (7-4.1 (10)). Alas-tres na ng umaga, gustọ ko lang ipaalala sa iyọ. {W Madaling Araw 3.7}
[alaga] {X}.
mag-alaga {DT01/fg|ft?fp, DT10/fg|ft?fp} | sa : ng ↔ 6:2|. Wal kay siyạng mga magulang na naghihintạy at nag-aalaga sa kanyạ. {W Piso 3.4} Nasubukan naming mag-alaga ng pusa. {W Nanyang 14.1}
alagaan {DB10/fp?ft|fg} |7|. Nangako ang tiya na aalagaan niyạng mabuti ang kapatịd ko. {W Krus 3.4}
pangalagaan {DB10/ft?fp|fg} |2| {7-6.2}. Dapat (nating) kilalanin ang ating kultura, padalisayin at pangalagaan itọ. {W Katesismo 3.29}
alam {N/X} |≈ ≈ 250|.
alam {N} |≈ ≈ 10|. Wal palạ siyạng alam. {W Suyuan 3.13}
alạm {U} |170|. Alạm ko. Hind ko alạm. Alạm kong ang paggagamọt ay may ibạng kabuluhạn. {W Dayuhan 3.3} Ang tanging alạm ko lamang ay malayo na ang loọb niyạ sa akin. {W Material Girl 3.11}
alạm {AH/N} |5| {9-6.1.2}. Alạm kong sumisilip pa rin ang bagong pag-asa para sa kanyạ. {W Estranghera 3.10}
maalam {U} |2|. Hind nga maalam dati ang mga Teduray sa mga buwạng nabanggịt. {W Ambrosio 2006 2.32} Maalam akọng lumangọy.
[laman] (≠ lamạn).
malaman {DB10/ft|fg/ma+alam+an} |40| {7-3.5.1 [1*]}. Pauntị-unt, nalaman ko ang mga bagay-bagay tungkọl sa babaeng nakaitịm. {W Nanyang 11.5}
makialạm.
makialạm {DT01/fg|ft} |5| {7-9.1 [1*]}. A Song, huwạg kang makialạm! Huwạg na huwạg makikialạm sa usapịn ng matatandạ ang mga bata. {W Nanyang 11.8}
pakialạm {N} |9|. Wal siyạng pakialạm kung anumạn ang sasabihin ng ibạng tao tungkọl sa kanyạ. {W Estranghera 3.2}
pakialamero, pakialamera {N} |0|.
alang-alang {O, X/alang}.
alang-alang sa {O TK} |6|. Sa gayọn, alang-alang sa dalawạng anạk ay nagịng mananayạw si Isha. {W Nanyang 13.30}
[alịs] {X}.
umalịs {DT00/fg, DT01/fg|fn, DT10/fg|fn} |50|. Umalịs akọ ng Kinaway, Masbate.{13A-4311 [1] Σ}
kaaalịs {DP} |2| {6-6.6}. Natanạw ko siyạng kaaalịs lamang sa magarang awto. {W Tiya Margie 3.4}
alisịn {DB10/ft|fg, DB11/ft|fg|fn} |10|. Inalịs ng mga pabo ang ibạ't ibạng kulay na balahibong nakadikịt sa katawạn ng uwạk. {W Aesop 3.2.2}
alịs {DB//X ☺}. Alịs ang tinịk?
maalịs {DB10} |2| {7-3.1 [1*]}. Ipinasiyạ niyạng pumuntạ sa downtown upang maalịs ang pagkaaburidọ. {W Pang-unawa 3.3}
maalisạn {DB10/fp|ft} |1| {7-3.2}. Natakot [ako] na maalisạn ng mana mul kay mama. {W Angela 3.18}
paalisịn {DB10/fg|fh} |1|. Kung talagạng paalisịn na silạ roọn ni Don Tito. {W Daluyong 15.06}
mag-alisạn {DT00/fr} |1|. Mangilạn-ngilạn lang ang namimilị, na pagkabilị'y agạd nag-aalisạn. {W Nanyang 11.5}
alọk {N/X}.
alukịn {DB20/fp|fg|ft} |4|. Siyạ ng ba ang inaalọk ni Andrew ng putịng pịldorạs? { Liwayway 17 Mar 2008 p.18}
aminakin.
-an {x} Panlapi.
-an {6A-401} Hulapi ng pandiwa.
-an (1) {7-2.3} Hulapi ng pandiwang balintiyak.
-an (2) Hulapi ng pangngalan (lugar, …). puntahan tauhan tirahan.
-an (3) Hulapi ng pang-uri. agaran biglaan.
-&&-an (4) Hulapi ng pangngalang may pag-uulit ng ugat. anạk-anakan.
ka--anka- (9-11). ma--anma- (7-9). mag--anmag- (6).
makipạg--anmaki- (3). mapa--anmapa- (3). mapag--anmapag- (4 5).
naka--annaka- (5). pa--anpa- (11 12). pag--anpag- (3 4).
paki--anpaki- (3). pala--anpala- (2). pang--anpang- (4 5).
[anak] {X}.
kaanak {N, U} |1|.
anạk |180| ≠ bata.
anạk {N} |(160)|. Nagkaroọn siyạ ng anạk sa ikalawạng asawa. {W Nanyang 13.10}
ipanganạk {DB00/ft} |(8)| {7-6.1 [1*]}. Ipinanganạk noọng 22 Oktubre 1939.
magkaanạk {DT00/fg, DT10/fg|ft} |(2)| {7-8.1 (1)}. Nagkaanạk si Leonor Rivera ng dalawạ. {W Pag-ibig ni Rizal 3.7}
ang {TT} |5775| {2-2.2}.
ang (1) {TT}. Nakasaklạy ang kanang bisig. {W Bulaklak 8.10} Naroọn pa rin ang ilạng nagtitindạ. {W Bulaklak 8.10} Ang nangyari'y nangyari na. {W Bulaklak 8.8}
ang (2) {A/UG} {2-3.3}. Ang mga itọ ang ilạn sa mga pagbabago ng Kristiyaṇsmo. {W Ambrosio 2006 1.22}
anim {UB/X, N} {9-2.8}.
anim (6), labịng-anim (16), animnapụ'anim (66), anim na daạn (600).
ikaanim (ika-6), pang-anim {UB, N}.
anọ {HN} {12-2.1}.
anọ {HN} |ano  anong  ↔ 110|. Anọ mo ba siyạ? {W Nanyang 11.14} Anọ ang nangyari? Anọ ba? Anọ ka? Anọ akọ sa iyọ? Anọ ka ba? Anọ mo si Juạn?
anọng {UN//HN.L} |35|. Anọng sabi, Nene? {W Ulan 20.15} Anọng oras na?
ng anọ {TW HN} |1|.
kung anọ {HS(K HN)} |20| {8-4.3.2}. Pagkatapos ay iisipin mo pa kung anọ at kung saạn ka kukuha ng ihahain mamayạ para sa pamịlya mo. {W Rosas 3.5}
kung anọng {US//HS(K HN)} {9-2.4}. Parang may kung anọng umuugong sa utak ni Tan Sua. {W Nanyang 13.27}
anọ man, anumạn {HS(HN K), HS(HN.K)}. Pero anumạn ang kanyạng gawịn. {W Nanyang 22.2}
walạng anumạn. Walạng anumạng sinabi. Walạng anumạn.
kahit anọ {HS(K HN)}. Hind akọ maaaring tumanggạp ng kahit anọ. {W Busilak 3.12}
maanọ {DT00/fy} |2|. Maanọng pumarito ka.
umanọ {DT00, DT01} {12-2.4}. Umaanọ ka ba roọn?
umanọ {A//DT/N}, di-umanọ. Paano nga ay di maalịs-alịs ang umanọ'y alitan nilạ ni Rica. {W Rica 5.1}
paano?, papaano?, paanọ?, papaanọ? {AN} {12-2.3}.
|paano : papaano ↔ 100:10|.
paano?, papaano? {AN: AN  L  D}. Paano nangyari iyọn?
paanong? {AN: AN.L D} |2|. Paanong nalaman nito ang pangalan niyạ? {W Samadhi 4.4}
kung paano {AS(K AN)} {9-4.3.3} |kung paano : kung paanong ↔ 16:8|. Kung paano ko siyạ hahanapin, bahala na. {W Damaso 3.2}
kahit paano {AS(K AN}} |7|. Kahit paano'y wal na akọng gạstos sa pagkain at tirahan. {W Nanyang 21.20}
gaanọ?, gaano? {AN} {12-2.3}.
gaanọ {AN  L  U} |5|. Gaanọ ka kataạs? Gaanọ katagạl? Gaanọ kahalagạ ang paggamit ng wikang Filipino sa sektor ng pangangalakal? {W Cao 2013 3.5}
gaanọ {AN: P-P=P-A}. Gaanọ ang timbạng mo?
gaanọng {A//AN.L} |5|. Wal nang gaanọng natitirạ. {W Nanyang 12.4}
hind gaanọng |5|. Nakapikịt pa rin akọ pero di na ko gaanọng nalulula. {W Mumo 3.3} Hind na kamị gaanọng makabibigạt noọn. {W Daluyong 15.31}
kung gaanọ {AS(K AN)} {9-4.3.3}. Kung gaanọ ko siyạ kamahạl. {W Material Girl 3.12}
gaanọ man, gaanumạn {AS(AN K), AS(AN.K)}. Gaanọ man kahaba ang pisi niyạ sa lalaking itọ, daratịng at daratịng din siyạ sa dulo. {W Karla 5.209}
kahit gaanọ {AS(K AN)}.
antạyhintạy.
apat {UB/X, N} {9-2.8}.
apat (4), labịng-apat (14), apatnapụ't apat (44), apat na daạn (400). Buong puso siyạng tinanggạp patị ng nakatutuwạng apat na taong kambạl. {W Arrivederci 3.7}
ikaapat (ika-4), pang-apat {UB, N}.
apatin, pag-apatin {DB}.
apatan, apatạn {N, UB}. Apatạng taludtọd. Apatạng gilid.
kapat, kaapat {N}. Tatlọng-kapat.
isạng kapat, sangkapat, sangkapat na bahagi.
makaapat {UB}.
apatan, apatạn {UB}.
apaw {N/X}.
mag-umapaw {DT00, DT01} |1| {7-8.3}. Nag-umaapaw ang sam ng loọb sa kanyạng dibdịb. {W Unawa 3.8}
aral {N/X} |140| ≠ tuto.
aral {N}. Pagsasalin ng mga aral ng Kristiyanismo sa mga katutubong wika ng Filipinas. {W Dasal 3.3}
mag-aral {DT00/fg, DT10/fg|ft} |18|. Kailangang magsikap ka at mag-aral na mabuti. {W Nanyang 21.6} Nagpasiyạ siyạng mag-aral ng Inglẹs. {W Nanyang 13.28}
makapag-aral {DT10/fg|ft} |8| {7-3.4}. Itọ sana ang hulịng pagkakataọn niyạng makapạg-aral. {W Daluyong 2.5}
pag-aralan {DB10/ft|fg} |9| {7-5.2 [1*]}. Parehong kụrso ang pinạg-aralan namin. {W Angela 3.13}
pinag-aralan {N//DB/N}. Ang mga taong may pinag-aralan ang kaagaw mo. {W Material Girl 3.5}
mapạg-aralan {DB10} |2| {7-5.4}. Nagkaroọn akọ ng pagkakataọng mapạg-aralan ang wika ng dalawạng bans. {W Nanyang 2.4}
paaralạn {N} |17|. Minsạn, sa pag-uw ko buhat sa paaralạn. {W Dayuhan 3.13}
ari {N/X}.
maaari, maaari {AH/DN} {9-6.1.3}.
Maaari bang maglihim akọ sa 'yo? {W Daluyong 15.03} Wal ni sinumạng tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3}
maaari, maaari {A//AH: P-L  P-0 } {9-6.3}. Maaaring nasa ibab lamang itọ ng langit. {W Ambrosio 2006 1.3.2}
maaari, maaari {U//AH}. Pumarito ka kung maaari. Anọng maaaring programa ang dapat na ilapat sa unibersidạd? {W Cao 2013 3.19}
[asa] {X} |60|.
umasa {DT01/fg|fn, DT01/fg|fn(S-)} |5|. Wag kang umasa sa isạng diwata. {W Pagbabalik 3.17} Umaasa akọ na matatanggạp nilạ itọ bilang pangalawạng inạ. {W Arrivederci 3.9}
asahan {DB10/fn(S-)|fg} |14|. Inaasahan niyạ na si Tan Sua ay mananatiling kaibigan. {W Nanyang 13.28} May aftershocks na inaasahan.
maasahan {DB10/fn|fg} |7|. Kung hind ko maasahan ang aking mga kapit-bahay, sa aking mga kamag-anak akọ lalapit upang huming ng tulong. {W Aesop 3.4.3}
maaasahan {U//DB/H}. Siguradong matipịd, mabilịs at maaasahan.
pag-asa {ND} |32|. Sumisilip pa rin ang bagong pag-asa para sa kanyạ. {W Estranghera 3.10}
at {K}.
Lumabạs ang mansanas na may lason at kaagạd na bumukạs ang matạ ni Busilak at napaup siyạ at nabuhay. {W Busilak 3.16}
at (2) {K}. Huwạg kang maingay at akọ'y makatulog. Buksạn mo ang pint at ibig kong pumasok.
at bak. Umalịs ka riyạn at bakạ ilublọb kitạ sa putik. {W Angela 3.5}
atinakin.
awa {N/X} |35|.
awa {N} |5|. Dahil sa awa at pagkapahiy ko sa aking sarili. {W Piso 3.5}
maawa {DT01/fy|fp} |10|. Naawa ang mamamaril kay Busilak at pinakawalạn niyạ iyọn. {W Busilak 3.3}
kawawa, kaawa-awa {U} |20|. Umalịs ang kawawang bata. {W Angela 3.5} Sayang at sak kawawa namạn. {W Piso 3.4}
away {N/X}.
mag-away {DT00/fr} |2|. Dahil nag-away silạ ni Katrina. {W Sabong 8.1}
makipạg-away {DT00/fg, DT00/fr; DT01/fg|fr} |1| {7-9.1}. Hind siyạ nakikipag-away. {W Nanyang 21.7} Nakipạg-away ang mga lalaki sa babae.
ay, ..'y {TP} |1900| {2-2.1}.
ay, ..'y {TP: S-../TYP} |≈ 2/3|.
ay, ..'y {TP: S-../YPT} |≈ 1/3|.
ayaw, ayạw {AH/X} |70| {9-6.1.2}.
ayaw, ayạw {AH/N}. Ayaw magpapasok ni Ang Taoke ng tagalabạs. {W Nanyang 11.7} Ayaw kong magsinungaling sa 'yo. {W Bulaklak 8.7} [Si] Lola na talagạ namạng ayaw akọng payagang umalịs. {W Damaso 4.3} {13A-4311 [4] Σ}
ayoko |11| = ayạw ko. Ayokong magbas ng paạ. {W Lunsod 3.4}
ayaw, ayạw {N//AH} |6|. Ayaw ko kay Juạn. Ayaw na ayaw ni Ang Taoke ang ginaw niyạ. {W Nanyang 11.15} Dahilạn kung bakit marami ang may ayaw sa matematikạ. {W Cao 2013 3.1}
ayos {N/X} |50|.
mag-ayos {DT10/fg|ft} |7|. Naisipan niyạng mag-ayos ng kanilạng mga damịt sa kabinet. {W Naglaho 3.11}
ayusin {DB10/fb|ft} |10|. Lahạt na 'yan aayusin ko. {W Daluyong 15.8} Ayusin ang relọs.
iayos {DB10/ft|fg} |1|. Iniayos muna ang higaạn ni Lino bago ang sa kaniyạ. {W Daluyong 15.09} {3A-341 Σ} Iayos mo ang relọs.
isaayos {DB00/ft} |1| {7-7.1}. Isasaayos ang lumang bahay.
aywạn, ewan {X/ayaw?}.
Aywạn ko. Ewan ko.

23. Aug. 2020