Kabihasnang Pilipino
Philippinische Kultur A

Mga Paraang Makaagham = Wissenschaftliche Methoden

banggịt = Erwähnung, Zitat
hinuha = Schlussfolgerung
kahulugạn = Bedeutung
iral = Existenz
patakarạn = Grundprinzip, System
kalagayan = Zustand, Lage
kayariạn = Struktur, Aufbau
ipalagạy = betrachten als
magpaliwanag = erklären, definieren
isaạd = sich beziehen auf
sanaysạy = Aufsatz
suri = Analyse, genaue Untersuchung
talakayin = betrachten, diskutieren
tungkulin = Funktion
katuturạn = Bedeutung, Definition
ugnạy = Beziehung, Verbindung
pag-uuri-uri = Einteilung, Klassifizierung

Agos na elektrika (Kuryente) = Elektrischer Strom

Mga tawag

Galing sa Griyegong salita na ηλεκτρον ('elektron') ang tawag sa isang grupo ng katangiang likas. 'Elektron' sa Lumang Griyegong (sa wikang Arabiko 'anbar') ang tawag sa isang "batong mahiwaga" na may ilan sa mga katangiang ito.

Galing sa Latinong salitang 'currere' = lumalad, tumakbo, umagos ang salitang Espanyol na kuryente.

Agos

Puwedeng ihambing ang kuryenteng elektrika sa kilos ng tubig sa batis o ilog. Dahil dito, ginagamit namin ang salitang agos. Sa batis o ilog may 'taas' ng tubig at 'dami' ng tubig. Sinusukat ang taas ng agos na elektrika (sa Inggles 'voltage') sa Volt (malaking titik na V) at ang 'kapal' ng agos na elektrika ('current') sa Ampere (A).

Bakid ba ang salitang 'kapal'? Kung umaagos sa loob ng tubo ang tubig ay kailangan ng mas makapal na tubo kung mas maraming tubig. Kung mas maraming agos na elektrika dapat mas makapal na kawad upang dalhin ito.

Taas ng agos, taas-agos ('voltage') = Elektrische Spannung
12 MV = 12 000 000 VKidlat sa pagitan ng lupa at ulap.
110 kV = 110 000 VPagdadala ng agos mula sa gawaan ng agos hanggang sa lunsod.
1 500 VPagdadala ng agos sa loob ng lunsod.
220 VTaas-agos sa loob ng bahay (pansaksak).
25 VLigtas na taas-agos (hindi mapangananib sa katawan ng tao kung hipuin ang dalawang kawad ng agos kahit dinadaanan ang puso, pati din sa maliit na bata).
12 VBateriya sa sasakyan.
5 VTaas ng agos sa kompyuter.
1.5 VKaraniwang bateriya.
3 mV = 0.003 VElectrocardiogram (puso).
5 μV (- 100 μV)
  0.000 005 V
Electroencephalogram (utak).
Kapal ng agos, kapal-agos ('current') = Elektrischer Strom
300 kA = 300 000 ANapakalakas na kidlat.
30 kA = 30 000 AKapal-agos sa gawaan ng agos ('generator').
500 AKapal-agos sa napakalakas na paghihinag ('weld').
0.5-16 AKagamitan sa bahay.
350 mA = 0.35 AKaugaliang bumbilya 100 W.
10 μA = 0.000 01 AOrasang LCD.

Sa pagpaparami ng taas at kapal ('voltage' x 'current', ... V x ... A) ay ginagawa ang lakas ng agos ('power') na sinusukat sa Watt, 1 W = 1 VA = 1 V x 1 A. Maaari ding gamitin ang Watt upang sukatin ang di-elektrikang lakas (halimbawa makina ng sasakyan).

Lakas ng agos, lakas-agos ('power') = Elektrische Leistung
22 500 MWHydro power station "Three Gorges Dam", China.
233 MWGeothermal power station, Malitbog, Leyte, Pilipinas.
20 - 100 kWKaraniwang kotse.
1.4 kWIlaw at init ng araw sa 1 m² ng lupa (walang ulap).
100 WLakas-agos na pumupunta sa kaugaliang bumbilya.
5 WIlaw na galing sa kaugaliang bumbilya.
300 - 800 mWMobile telephone (selpon).

Sa singil ng kuryente, dapat bayaran ang daming-agos ginamit ('energy', karaniwang tawag 'power consumption'). Ito ang pagpaparami ng lakas at panahon ('power' x 'time', ... kW x ... h). 10 PHP ang karaniwang bayad sa bawat kWh (kilowat-oras).

Dami ng agos, daming-agos ('energy') = Elektrische Energie
100 Wh = 0.1 kWhMalaking ilaw na LED sa isang araw.
30 kWhTV sa isang buwan.
60 - 200 kWhSingil ng pamilya sa di-malaking bahay sa isang buwan.

Gumagawa ang agos na salisi ('alternating current, AC') sa gawaan ng agos.
Galing sa bateriya ang agos na pantay ('direct current, DC').


Sa Aklat = In Büchern

talababaan = Fußnote
bahagi = Teil, Kapitel
hanay = Zeile, Tabellenzeile
kabanata = Kapitel
pahinạ = Seite
pamagạt = Titel
pambungad = Einleitung
panig = Bereich
pangkạt = Abschnitt
sanaysạy = Aufsatz, Essay
talahanayan = Tabelle
talata = Zeile
talataạn = Absatz
tudlịng = Tabellenspalte


Alahas = Schmuck

galạng = Armreifen
hikaw = Ohrring
kuwintas = Halskette
mutya = Perle
pulseras = Armreifen
singsịng = Fingerring


Alak = Alkoholische Getränke

barik = alkohol. Getränk
bino = Wein
bir = Bier
lambanog
tuba lasịng = betrunken
✦ Pag-inom

Paggawa ng alak

Mga sangkap
Butil o prutas na may asukal o gawgaw.
Yari sa bigas: Beer sa Asia, sake.
Yari sa mais: Beer sa Estados Unidos, Bourbon Whiskey.
Yari sa iba pang butil ng halaman: Beer sa Europa, Gin, Korn, Malt Whisky.
Yari sa tubo: Rum.
Yari sa ubas: Bino, Cognac, "tunay" na Brandy.

Alak (1)
Nangangasim ang asukal ng katas o ang gawgaw ng ibinabad na butil at nagiging alkohol; ibig sabihin "kinakain" ng bakteriya ang asukal at gawgaw (walang kailangan ng hangin). "ipot" ng bakterya ang alkohol. Karaniwang ubos na ang asukal o gawgaw kung 8 - 15 % ang lakas ng alkohol. Kung may asukal o gawgaw pa, namamatay ang bakteria dahil lason ang alkohol sa kanila (kung masyadong malakas, maging lason sa bakteiya ang alkohol. Kung pagkatapos mangasim wala nang asukal ay hindi matamis ang alak, ngunit puwedeng idagdag ang asukal ulit.

Isang uri ng mahinang alak (1) ang beer (4 % lakas).

May ibang uri ng bakteriyang kumakain ng alkohol, asukal o gawgaw, kailangan nito ng hangin, at suka ang "ipot" nito.

Alak (2).
Inuming yari sa alak (1). Dinidistila ang alak upang maging mas malakas. Walang tamis at walang kulay ang produktong dinistila.
Mga salita sa dayuhang wika: Spirits, brandy (Inggles); aguardiente (Espanyol).
Mga tanging produkto: Bourbon (USA), Cognac (Pransa), Eau-de-vie (Pransa), Gin (Inglatera), Korn (Alemanya), Lambanog (Pilipinas), Rum (Jamaica), Siyok-tong (Tsina), Tequila (Brasilia), Vodka (Russia), Whisky (Scotland).
Maaari ding gawain ang alkohol sa pabrikang pangkimika at gamitin sa halip ng "likas" na alak (2).

Alak (3). Inuming yari sa alak (2). Ang alak (2) ay hinahalo sa asukal, sa katas ng prutas o sa iba pang pampalasa.
Mga salita sa dayuhang wika: Liqueur (Ingles), licor (Espanyol).
Mga tanging produkto: Creme de menthe (Pransa), Cointreau (Pransa), Curacao (Olanda), Ginebra (Pilipinas), Irish coffee (Ireland), Bitter (Iralya).

Alkohol at kalusugan

Lason sa katawan ng tao ang alkohol. Sinusukat ang lakas ng alak sa inumin sa % Vol. (bahagdan sa katumbas)

Sinusukat ang lakas ng alak sa % Vol. (bahagdan sa laman)

5 % Vol.   Bir.
5 - 15 % Vol.   Alak (1): Tuba, bino.
35 - 50 % Vol.   Alak (2): Brandy, Gin.
20 - 45 % Vol.   Alak (3): Licor.

Ginagamit bilang halimbawa ang isang maliit na boteng bir. Puwedeng basahin sa bote "320 ml, 5 % Vol.", ibig sabihing may laman ng 320 ml ang bote, at may 5 % alkohol ang bir (5 ml alkohol sa 100 ml tubig o bir). Dahil mas magaan ang alkohol kaysa tubig (0.8 g/cm-3 at 1.0 g/cm-3, dapat sabihin 0.8 x 5 g = 4 g sa 100 ml ng bir. May 4 x 320/100 = 12.8 g alkohol ang bir sa boteng ito.

Kung inumin ang boteng ito, pumupunta ang 12.8 g alkohol sa katawan ng umiinom at sa dugo niya nang halos tapat at mabilis. Maaaring sukatin ang bahagi ng alkohol sa dugo (ginagamit ang ‰ (bahaglibo o bahagi sa isang libo). Ginagawa ng 1 g alkohol (karaniwang tao) ang 0.025 ‰. Dahil 12.8 g alkohol sa bote, kukuha ng umiinom ng 0.025 x 12.8 = 0.3 ‰ pagkatapos ng isang bote at halos 1 ‰ pagkataops ng tatlong bote. Mas mataas ang ‰ kung inumin ng brandy. Kung tatlong tao ang uminom ng isang bote ng brandy (0.25 l bawat tao, 40 %), may 2 ‰ sila ( 250 x 0.40 x 0.8 x 0.025 = 2).

Kaya ng malusog na katawang "bulukin" ang alkohol. Binubulok ng malusog na katawan ang 0.1 - 0.2 ‰ bawat oras. Dahil dito, hindi masama sa katawan kung umiinom ng kaunting alak (hanggang 10 - 15 g alkohol araw-araw, ibig sabihin isang maliit na bote ng bir o isa o dalawang maliit na baso ng bino). Bawal ang alak sa buntis na babae. Kung malakas at malimit ang pag-inom ng alak, ay maaaring magkasakit ang atay, at saka ang puso hanggang sa pagkamatay.

Alkohol at kalasingan

Kung hindi nabibihasa sa pag-inum ng alak, maaaring mangyari ang sumusunod:

0.3 ‰   Sobrang tawa at salita.
0.8 ‰   Kaunting laho at duwal.
1.2 ‰   Lasing.
4 ‰   Pagkamatay.


Alkoholische Getränke alak

Viele Filipinos machen wenig Unterschiede bei der Benennung alkoholischer Getränke. Was nicht Bier ist, wird alak genannt. Über den Alkoholgehalt der verschiedenen Getränke und dessen Folgen hat man häufig nur sehr undeutliche Vorstellungen. Der Begriff lasịng ist sehr dehnbar und reicht vom kleinen Schwips bis zur Volltrunkenheit.

Für Wein kann man das Wort bino verwenden, was aber - wie Wein auch - nicht überall bekannt ist. An einheimischen alkoholischen Getränken sollten Lambanog (Kokosschnaps) und Tuba (Palmwein) erwähnt werden. Ginebra ist ein einheimischer Likör.


Alvarez, Mariano

Pinuno ng isang grupong Katipunan sa Kabite (Magdiwang) 1896. Ipinangalan sa kanya ang isang bagong pamahalaang pambayan sa Kabite (GMA = General Mariano Alvarez).
Führer einer Katipunan-Gruppe in Cavite (Magdiwang) 1896. Nach ihm wurde eine neue Gemeinde in Cavite benannt.


Mga Kamag-anak = Verwandte

Mga nuno: Lolo at lola
ingkọng at impọ =
Großeltern:
Großvater und Großmutter

Mga magulang: Amạ at inạ
= Eltern: Vater und Mutter
Kapatịd: Kuya, ate, ..., buns
= Geschwister

Anạk = Kinder
panganay = Älterste(r)
iho, iha = Sohn, Tochter
Apọ = Enkel
Tiyọ at tiyạ = Onkel und Tante
Pịnsan = Vetter, Base
Pamangkịn = Neffe, Nichte
Bayạw at hipag = Schwager und Schwägerin


Mga Apoy = Feuer

alab = loderndes Feuer
apọy = Feuer unter Kontrolle
ningas = Flamme
sigạ = Freudenfeuer
siklạb = Aufflammen
sunog = Brand


Araw at Oras = Wochentage und Zeitzonen

Mga Araw sa Linggo = Wochentage
Espanyol ang lahat ng araw maliban sa Linggo. = Mit Ausnahme des Sonntages sind alle Wochentage spanisch.
Lunes = Montag
Martẹs = Dienstag
Miyẹrkulẹs = Mittwoch
Huwebes = Donnerstag
Biyẹrnes = Freitag
Sabadọ = Sonnabend
Lingg = Sonntag

Palaorasan = Zeitzonen

Umiikot ang daigdig, bawat araw sa 24 oras isang ikot. Para sa atin sa ibabaw ng daigdig, pakunwaring kumikilos ang araw, "sumisikat" sa silangan sa umaga at "lumulubog" sa kanluran sa gabi. Magkaiba ang umaga at gabi sa iba't ibang bahagi ng daigdig. Kung tanghali sa amin ay umaga pa sa Europa. Dahil dito iba't iba ang pagbilang na oras. Kaisa-isang patakarang pangdaigdig ng oras ang kailangan ng eroplano at ng internet. Ito ang Palaorasang Pandaigdig na UTC ('coordinated universal time'), ang "tamang" mga oras sa Greenwich (bahagi ng London, Inglatera). Nahuhuli ng walong oras sa UTC ang Pilipinong oras (UTC+08:00, kasama ang Tsina, Malaysia at bahagi ng Indonesia at Australia). May Hapon at Korea ang UTC+09:00.


Aritmetika = Arithmetik

Pagdaragdạg 2 + 3 = 5Dalawạ na dagdagạn ng tatlọ ay limạ.
Pagbabawas5 - 3 = 2 Limạ bawasan ng tatlọ ay dalawạ.
Pagpaparami2 x 3 = 6 Dalawạng beses na tatlọ ay anim.
Paghahati6 / 3 = 2 Anim ... tatlọ ay dalawạ.


Asal = Benehmen, Verhalten

Im philippinischen Wertesystem bedeutet asal, sich wie ein anständiger Filipino zu verhalten. Jedoch unterscheidet sich sein Verständnis von anständigem Verhalten in einigen Punkten erheblich von unserem westlichen. Während im westlichen Wertesystem die Entfaltung der individuellen Person und ihr eigenes Gewissen im Mittelpunkt stehen, gehören die zwischenmenschlichen Beziehungen zu den höchsten philippinischen Werten. Im westlichen System genießt Wahrheit einen hohen und absoluten Stellenwert. Wahrheit wird in den Philippinen als niedrigerer Wert angesehen und darf und soll leicht zu Gunsten angenehmerer Beziehungen zur Umgebung geopfert werden. Das Aussprechen unangenehmer Wahrheiten kann als sehr unphilippinisches Verhalten (unanständig) betrachtet und abgelehnt werden.

Wenn Filipinos sich "westlich" verhalten und dabei philippinische Werte verletzen, wird das als mukhang Amerikano = 'mit amerikanischem Gesicht' abgelehnt.


Die filipinische Sprache -
Ende Philippinische Kultur A 05. Oktober 2007

Seitenbeginn   Ugnika